Di sản Đồng Nai: Giữ ký ức quá khứ trong nhịp sống hiện đại
Từ những chứng tích chiến tranh, công trình kiến trúc cổ đến các địa điểm gắn với quá trình khai phá, hình thành vùng đất, hệ thống di sản ở Đồng Nai đang đặt ra đồng thời hai yêu cầu: bảo tồn các yếu tố gốc và phát huy giá trị trong đời sống đương đại
Thạc sĩ Trần Quang Toại - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Đồng Nai chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới về câu chuyện bảo tồn di sản trong quá trình đô thị hóa.
Di sản kể câu chuyện của một vùng đất
- Đồng Nai là địa phương có nhiều di tích lịch sử, kiến trúc và chứng tích vật chất chiến tranh. Những di tích, chứng tích đó đang kể điều gì trong đời sống hôm nay, thưa ông?
- Thạc sĩ Trần Quang Toại: Trong đời sống hôm nay, các di tích lịch sử, kiến trúc và chứng tích chiến tranh tại Đồng Nai không đơn thuần là những dấu tích của quá khứ để trưng bày. Mỗi di tích đang kể những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người của vùng đất này.
Trước hết là câu chuyện về một vùng đất từng trải qua chiến tranh và những năm tháng đấu tranh gian khổ. Chiến khu Đ, Nhà tù Tân Hiệp, Di tích Nhà Xanh, Căn cứ Tỉnh ủy Biên Hòa, Địa điểm Chiến thắng Xuân Lộc - Long Khánh... là những chứng tích gắn với một giai đoạn lịch sử đặc biệt. Qua đó, thế hệ hôm nay có thể hiểu hơn về sự hy sinh của các thế hệ đi trước và giá trị của hòa bình.
Di sản không chỉ kể chuyện quá khứ, mà còn định hình cách một vùng đất nhìn về tương lai
Thạc sĩ Trần Quang Toại
Nhóm di tích kiến trúc nghệ thuật như Đình Tân Lân, Thành cổ Biên Hòa, Thất phủ cổ miếu, chùa Đại Giác, Long Thiền, Bửu Phong, đình Nguyễn Hữu Cảnh cùng nhiều công trình tín ngưỡng, nhà cổ khác lại phản ánh quá trình khai phá, lập làng và giao thoa văn hóa của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai.
Những di tích ấy cho thấy Đồng Nai là một vùng đất có quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa lâu dài giữa nhiều cộng đồng dân cư. Trong một đô thị đang phát triển nhanh, di sản còn có ý nghĩa như một điểm kết nối con người hôm nay với lịch sử và nguồn cội của vùng đất.
Các chứng tích chiến tranh cũng mang một thông điệp khác: chiến tranh để lại những mất mát, đau thương, nhưng từ đó càng thấy rõ giá trị của hòa bình và nhu cầu hợp tác, phát triển trong hiện tại.
Đô thị hóa và bài toán giữ không gian di sản
- Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh như hiện nay, ông có trăn trở gì về không gian bảo tồn hay sự xuống cấp của di tích lịch sử trên địa bàn Đồng Nai?
- Thạc sĩ Trần Quang Toại: Mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và phát triển đô thị đang đặt ra nhiều vấn đề đối với Đồng Nai. Công nghiệp hóa, đô thị hóa tạo động lực phát triển kinh tế nhưng đồng thời cũng làm gia tăng áp lực lên không gian, cảnh quan và nguồn lực dành cho bảo tồn.
Một vấn đề là không gian di tích có thể bị thu hẹp hoặc thay đổi khi xung quanh xuất hiện các công trình dân sinh, nhà máy, đường giao thông và những dự án phát triển mới. Việc xác định, cắm mốc và bảo vệ các khu vực bảo vệ di tích vì vậy cần được thực hiện đồng bộ với quy hoạch đất đai và quy hoạch đô thị.
Bên cạnh đó là tình trạng xuống cấp của các công trình kiến trúc cổ, đặc biệt là những công trình bằng gỗ hoặc các chứng tích ngoài trời chịu tác động trực tiếp của thời tiết. Trong một số trường hợp, tốc độ xuống cấp có thể nhanh hơn tiến độ bố trí nguồn lực và thực hiện các thủ tục trùng tu.
Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng di sản, phát triển không đồng nghĩa với xóa bỏ quá khứ
Thạc sĩ Trần Quang Toại
Theo tôi, bảo tồn không có nghĩa là đóng băng di tích, còn phát triển cũng không đồng nghĩa với việc xóa bỏ những dấu tích của quá khứ. Điều quan trọng là đưa di sản vào trong quy hoạch phát triển của đô thị, xem đó là một thành tố của không gian văn hóa.
Có thể phát triển du lịch di sản, giáo dục trải nghiệm, không gian văn hóa cộng đồng phù hợp với đặc điểm từng di tích. Khi di sản tạo ra giá trị cho cộng đồng, người dân sẽ có thêm điều kiện và động lực tham gia bảo vệ di sản.
Muốn làm được điều đó, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lí văn hóa, quản lí đất đai, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư. Bảo tồn di tích không thể chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành văn hóa.
- Để khắc phục tình trạng di tích, vật chứng gốc xuống cấp hoặc thiếu hụt, mai một, giải pháp cấp thiết hiện nay là gì, thưa ông?
- Thạc sĩ Trần Quang Toại: Theo tôi, cần kết hợp giữa các giải pháp kỹ thuật trước mắt với những giải pháp quản lí lâu dài. Trong đó, số hóa di sản là một hướng cần được quan tâm.
Với những di tích có giá trị đặc biệt, có thể sử dụng công nghệ quét 3D, LiDAR, thiết bị bay không người lái để ghi nhận hiện trạng kiến trúc và không gian di tích. Việc tạo lập hồ sơ số sẽ giúp lưu giữ dữ liệu về hình dáng, kết cấu và các yếu tố gốc, qua đó hỗ trợ công tác nghiên cứu, quản lí và phục hồi khi cần thiết.
Song song đó là xây dựng hồ sơ số cho từng hiện vật, tư liệu và chứng tích; ghi âm, ghi hình lời kể của nhân chứng lịch sử, người dân địa phương; chụp ảnh và lập cơ sở dữ liệu về các hiện vật. Đây là công việc cần làm sớm, bởi một khi nhân chứng không còn hoặc hiện vật bị hư hỏng thì việc phục hồi thông tin sẽ rất khó khăn.
Đối với những di tích đang có nguy cơ xuống cấp, cần có cơ chế xử lí khẩn cấp để gia cố, che chắn, chống mối mọt, chống sạt lở hoặc bảo vệ các cấu kiện có nguy cơ hư hỏng trước khi tiến hành trùng tu tổng thể.
Về lâu dài, cần số hóa ranh giới khu vực bảo vệ di tích và tích hợp vào hệ thống quy hoạch, quản lí đất đai. Khi các dự án phát triển được lập và thẩm định, thông tin về khu vực bảo vệ di tích phải được nhận diện ngay từ đầu.
Một hướng khác là phát huy giá trị di tích thông qua các hoạt động văn hóa, giáo dục và du lịch phù hợp. Tuy nhiên, việc khai thác phải đặt trên nguyên tắc bảo vệ yếu tố gốc, không làm thay đổi giá trị lịch sử của di tích.
- Có ý kiến cho rằng những hạn chế trong trùng tu, bảo tồn hoặc việc khai thác di tích có thể bị lợi dụng để đưa ra những nhận định thiếu căn cứ về công tác bảo tồn. Theo ông, cần làm gì để bảo đảm cách nhìn dựa trên cơ sở khoa học và pháp luật?
- Thạc sĩ Trần Quang Toại: Với di sản, mọi đánh giá cần dựa trên hồ sơ khoa học, tư liệu lịch sử, quy định pháp luật và hiện trạng cụ thể của từng di tích. Không nên từ một sai sót hoặc một trường hợp cụ thể để khái quát thành nhận định về toàn bộ công tác bảo tồn.
Khái niệm tính nguyên xác, tính toàn vẹn và việc bảo vệ yếu tố gốc là những nguyên tắc quan trọng trong bảo tồn di sản. Vì vậy, khi sửa chữa, gia cố hoặc trùng tu một công trình, cần làm rõ đâu là yếu tố gốc cần giữ lại, đâu là cấu kiện buộc phải thay thế và căn cứ khoa học của việc thay thế đó.
Tôi cho rằng công khai thông tin là một giải pháp rất quan trọng. Trước khi thực hiện các dự án trùng tu, cần công khai phương án, phạm vi, mục tiêu, nguồn vốn và những yếu tố gốc cần bảo vệ để người dân, các nhà nghiên cứu và cộng đồng có điều kiện theo dõi, giám sát.
Cùng với đó là chuẩn hóa hồ sơ, tên gọi và thông tin về di tích. Khi dữ liệu được công bố đầy đủ, chính xác và thống nhất, những cách hiểu khác nhau dựa trên thông tin thiếu hụt sẽ giảm đi.
Nếu có sai sót trong quá trình bảo tồn, cũng cần thẳng thắn nhận diện, xử lí theo quy định và rút kinh nghiệm. Việc bảo vệ giá trị di sản trước hết phải dựa trên tính minh bạch, cơ sở khoa học và trách nhiệm pháp lí.
Công trình tưởng niệm và giá trị của ký ức
- Ở chiều ngược lại, có ý kiến cho rằng việc xây dựng các công trình tưởng niệm thời gian qua có thể gây lãng phí. Ý kiến của ông như thế nào?
- Thạc sĩ Trần Quang Toại: Khi đánh giá một công trình tưởng niệm, không nên chỉ nhìn vào chi phí xây dựng mà cần xem xét mục đích, quy mô, công năng và hiệu quả xã hội của công trình.
Các công trình tưởng niệm có chức năng lưu giữ ký ức lịch sử, tri ân những người đã hy sinh và tạo không gian để cộng đồng tìm hiểu về quá khứ. Trong một đô thị phát triển nhanh, những không gian như vậy cũng góp phần duy trì bản sắc văn hóa và tạo sự kết nối giữa các thế hệ.
Bên cạnh giá trị giáo dục, nếu được quy hoạch phù hợp, một số công trình tưởng niệm có thể kết hợp với không gian công cộng, công viên, bảo tàng hoặc các hoạt động giáo dục lịch sử. Khi đó, công trình không chỉ phục vụ những dịp tưởng niệm mà còn trở thành một phần của đời sống đô thị.
Cần tránh tư duy chỉ nhìn công trình tưởng niệm dưới góc độ chi phí, mà phải đặt nó trong tổng thể giá trị văn hóa, lịch sử và không gian cộng đồng
Thạc sĩ Trần Quang Toại
Tuy nhiên, điều quan trọng là phải bảo đảm hiệu quả đầu tư. Các công trình cần được tính toán về quy mô, công năng, khả năng khai thác và chi phí vận hành, tránh đầu tư dàn trải hoặc hình thức. Nguồn lực dành cho văn hóa cũng cần được cân đối với các nhu cầu phát triển khác của địa phương.
Theo tôi, bảo tồn và phát huy di sản phải đi cùng với yêu cầu chống lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng công trình và phục vụ cộng đồng. Khi một công trình tưởng niệm được xây dựng đúng mục đích, được quản lí tốt và phát huy được giá trị giáo dục, văn hóa thì đó là cách để ký ức lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
.png)
