Điều gì ẩn sau chữ 'ghét' của hội nhóm 'Con ghét bố mẹ'?
Sự xuất hiện của các hội nhóm tích tụ hàng chục nghìn thành viên ở lứa tuổi học phổ thông học sinh như "Con ghét bố mẹ" từng gây rúng động cộng đồng phụ huynh và giờ con số đã vượt mốc 200.000 thành viên. Đằng sau cái tên nghe có vẻ giận dữ ấy không chỉ đơn giản là sự chống đối hay nổi loạn tuổi dậy thì. Đó còn xuất phát từ những tổn thương tâm lý bị dồn nén.
Qua góc nhìn của các chuyên gia tâm lý và những phụ huynh đã và đang đồng hành cùng con qua những giai đoạn khó khăn của tuổi dậy thì, chia sẻ với Một Thế Giới, bài viết tìm hiểu vì sao cha mẹ và con cái ngày càng khó nói chuyện với nhau, đồng thời cảnh báo những rủi ro an ninh mạng mà trẻ có thể gặp phải khi tìm kiếm sự đồng cảm trên mạng xã hội.
Uẩn ức tâm lý đằng sau việc trẻ tìm sự đồng cảm từ những người xa lạ trên MXH
Sự xuất hiện của những hội nhóm có hàng chục nghìn thành viên là học sinh, trong đó có các nhóm mang tên như “Con ghét bố mẹ” và đến đầu giờ chiều nay (30/9), con số đã vượt mốc 200.000 thành viên. Một đứa trẻ nói “ghét” cha mẹ dễ khiến người lớn nghĩ đến sự chống đối, nổi loạn hoặc ảnh hưởng tiêu cực từ mạng xã hội.
Cựu nhà báo Đỗ Hùng chia sẻ rằng sau khi đọc những nội dung trong nhóm "Con ghét bố mẹ" thì cảm giác đầu tiên của anh là nặng lòng. Cái tên “Con ghét bố mẹ” đủ gây sốc để khiến nhiều người tò mò. Nhưng phía sau chữ “ghét” đôi khi còn có một câu chuyện khác, trẻ đang cố nói về những điều khiến mình tổn thương nhưng chưa tìm được cách nói với cha mẹ, gia đình...
Theo TS.Ngô Xuân Điệp, nguyên Trưởng khoa Tâm lý trường ĐH KHXH&NV, ĐH QG TP.HCM, nhu cầu lên tiếng của trẻ có thể đã tích tụ từ lâu nhưng các em không có đủ cơ hội hoặc một không gian an toàn để bày tỏ. Khi thường xuyên phải đáp ứng những yêu cầu như ngoan ngoãn, học tốt, học thêm hoặc đạt thành tích, trẻ dễ cảm thấy tiếng nói của mình không được coi trọng. Khi đó, những hội nhóm trên mạng có thể trở thành nơi các em tìm cách giải tỏa những ức chế đã tích tụ. Cũng theo ông, “ghét” ở lứa tuổi này không đồng nghĩa với việc con cái không còn tình cảm với cha mẹ. Một đứa trẻ còn tức giận, trách móc hay nói “con ghét bố mẹ” nghĩa là các em đang thể hiện một cảm xúc mạnh đối với mối quan hệ đó.
Cũng ở góc độ tâm lý, bà Nguyễn Thị Thuỳ Dung - Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Đào tạo và Ứng dụng Tâm lý IPRTA - cho rằng việc một người đang tổn thương tìm được cộng đồng có trải nghiệm tương tự không hoàn toàn là điều tiêu cực. Cảm giác “có người hiểu mình”, “mình không phải người duy nhất gặp chuyện này” có thể giúp họ giảm cô đơn, được công nhận cảm xúc và có cơ hội tìm kiếm sự hỗ trợ.
Điều đáng nói là nhu cầu được lắng nghe ấy không đồng nghĩa với việc mọi hội nhóm đều an toàn. Một không gian ban đầu chỉ để chia sẻ cảm xúc có thể dần trở thành nơi khuếch đại sự bất mãn và mang đến nhiều rủi ro khác.
“Đằng sau câu ‘con ghét bố mẹ’ đôi khi không phải là sự căm ghét. Đó có thể là cách một đứa trẻ đang nói: "Con tổn thương, nhưng không biết nói với ai".
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Thị Thùy Dung - Viện trưởng - Viện IPRTA
Vì sao trẻ dễ trải lòng trên mạng xã hội hơn với cha mẹ?
Chị Lê Thị Thảo (46 tuổi, làm việc trong ngành logistics, TP.HCM) người đang đồng hành cùng con trong độ tuổi dậy thì, cho rằng sức hút của những người xa lạ trên mạng nằm ở chính những điều mà trẻ đôi khi thiếu trong giao tiếp gia đình "sự không kỳ vọng, không áp đặt và vô danh".
"Khi con người ta có vấn đề cần giải tỏa, đôi khi chỉ cần sự lắng nghe, cái gật đầu thông cảm thì gần như vấn đề đã được trút đi rất rất nhiều rồi. Tương tự, nếu đứa trẻ không tìm được sự đồng cảm từ cha mẹ. Nếu con vừa mở miệng nói ra mà cha mẹ chưa lắng nghe, đã gạt phăng ý của con, rồi vội vàng đưa ra ý kiến và kinh nghiệm của mình thì sẽ tạo áp lực và sự dồn nén cho con thêm", chị nói.
Theo chị, trẻ tìm đến người lạ không phải vì trẻ không cần cha mẹ. Có thể chính vì các em vẫn cần kết nối nhưng chưa tìm thấy cách kết nối với cha mẹ nên mới tìm đến một cộng đồng như "Con ghét bố mẹ".
Không ít cha mẹ thuộc thế hệ 7X, 8X... từng tin rằng vì mình được tiếp cận với nhiều kiến thức hiện đại hơn nên sẽ nuôi dạy con tốt hơn. Tuy nhiên, kiến thức mới không đồng nghĩa với việc những cách ứng xử cũ tự động biến mất. TS. Ngô Xuân Điệp gọi đây là “vòng lặp thế hệ” khi cha mẹ, nếu không nhận diện được những trải nghiệm của chính mình, có thể vô thức lặp lại phương pháp giáo dục mà họ từng trải qua: áp đặt, đòn roi hoặc thao túng cảm xúc.
Chị Nguyễn Thị Thúy Hằng (Marketing tại một khách sạn cao cấp ở TP.HCM, mẹ của một vị thành niên 16 tuổi) cũng nhận ra điều này từ những chia sẻ của con gái. Chị cho rằng một số bạn trẻ gặp khó khăn trong tâm lý có thể xuất phát từ việc cha mẹ từng chịu ảnh hưởng của những tổn thương trong quá khứ và sau đó lặp lại cách ứng xử ấy với con mình. Khoảng cách giữa cha mẹ và con cái không chỉ hình thành từ một cuộc cãi vã hay bất đồng quan điểm, mà có thể được tạo ra từ nhiều điều rất nhỏ, lặp đi lặp lại như: lời nói nặng nề, ánh mắt giận dữ, hoặc bị ngắt lời, không được lắng nghe...
Theo TS. Ngô Xuân Điệp, những trải nghiệm cảm xúc tiêu cực trong thời thơ ấu có thể để lại dấu ấn lâu dài. Khi sự kết nối cảm xúc đã suy giảm, việc cha mẹ chủ động thể hiện tình cảm về sau chưa chắc đủ để trẻ lập tức cảm thấy an toàn trở lại. Điều này cũng lý giải vì sao đôi khi cha mẹ nói “bố mẹ làm tất cả cũng chỉ vì thương con”, nhưng trẻ vẫn không cảm nhận được tình thương ấy. Và bởi trong quan hệ gia đình, ý định của người lớn và trải nghiệm của trẻ không phải lúc nào cũng giống nhau.
Nơi giải tỏa cảm xúc và nguy cơ khuếch đại sự tiêu cực
Một hội nhóm gồm những người có cùng trải nghiệm có thể mang lại cảm giác "được thuộc về" luôn có những mặt trái và nguy cơ khuếch đại cảm xúc.
Theo TS. Ngô Xuân Điệp và ThS.NCS Nguyễn Thị Thùy Dung, một cộng đồng trực tuyến tập hợp quá nhiều người cùng mang tâm trạng bất mãn có nguy cơ trở thành một “buồng vang cảm xúc” tiêu cực. Khi đó, những câu chuyện buồn hoặc giận dữ tương tự liên tục được chia sẻ và củng cố lẫn nhau, trong khi những cách nhìn khác hoặc giải pháp cho vấn đề ít xuất hiện.
Một đứa trẻ kể về cuộc xung đột với cha mẹ. Một đứa trẻ khác kể câu chuyện tương tự. Những người còn lại đồng cảm, phản ứng và tiếp tục chia sẻ trải nghiệm của mình. Quá trình ấy có thể giúp giảm cảm giác cô đơn trong thời gian ngắn, nhưng nếu không có sự phản tỉnh, cảm xúc tiêu cực dễ được khuếch đại.
Bà Dung cũng lưu ý: "Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ em và thanh thiếu niên. Đây là giai đoạn các em đang phát triển khả năng điều hòa cảm xúc, tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết xung đột. Trong thời điểm đang tức giận, tổn thương hoặc cô đơn, các em có thể dễ bị tác động bởi sự hưởng ứng của đám đông".
Phan Thị Khánh Vy - một người mẹ có 2 con đang học lớp 1 và 9, hiện đang theo đuổi ngành tâm lý, sức khỏe tinh thần - cho rằng những người trẻ đồng trang lứa có thể lắng nghe và chia sẻ với nhau, nhưng nếu một cộng đồng chỉ gồm những người đang tổn thương mà thiếu sự định hướng của người có chuyên môn hoặc người lớn có kiến thức, vấn đề có thể kéo dài thay vì được giải quyết.
Khi phát hiện con tham gia nhóm, đừng bắt đầu bằng việc tịch thu điện thoại
Theo các chuyên gia tâm lý, phản ứng đầu tiên của nhiều phụ huynh khi phát hiện con tham gia một hội nhóm mang nội dung tiêu cực có thể là tức giận, cấm đoán hoặc yêu cầu con rời nhóm ngay.
Đây là một trong những phản ứng dễ khiến khoảng cách giữa cha mẹ và con cái lớn hơn. Việc tịch thu điện thoại, bắt trẻ thoát nhóm hoặc kiểm soát mạnh tay có thể khiến trẻ chuyển sang che giấu hoạt động của mình thay vì chia sẻ với cha mẹ. TS. Ngô Xuân Điệp đề xuất một câu hỏi khác đối với cha mẹ: “Tôi sẽ làm gì?”.
Theo ông, khi biết con nổi loạn hoặc tham gia những hội nhóm như vậy, cha mẹ có thể xem đó là một tín hiệu cho thấy trong mối quan hệ gia đình đang có điều cần được nhìn lại. Thay vì lập tức tìm cách kiểm soát hành vi của con, cha mẹ cần tự hỏi mình có thể thay đổi điều gì trong cách giao tiếp và ứng xử. Đây không phải là lời khuyên để cha mẹ bỏ qua hành vi sai của con, mà là muốn thay đổi hành vi của trẻ, trước hết phải hiểu điều gì đang thúc đẩy hành vi ấy.
Chia sẻ về trải nghiệm đồng hành cùng con, chị Lê Thị Thảo, Nguyễn Thị Thúy Hằng cho biết ngay cả khi rất tức giận trước thái độ của con, các phụ huynh chọn cách tạm dừng nếu nhận thấy mình không kiểm soát được cảm xúc. Chỉ khi cả hai bình tĩnh, cha mẹ mới tiếp tục ngồi lại và phân tích vấn đề cùng con.
Chị Phan Thị Khánh Vy cũng nhấn mạnh vai trò của trạng thái cảm xúc của người lớn trong giao tiếp với trẻ vị thành niên. Theo chị, trẻ có thể phản ứng rất nhanh và y hệt trước giọng nói, biểu cảm và thái độ của cha mẹ. Một cách tiếp cận gắt gỏng dễ kích hoạt phản ứng phòng vệ; ngược lại, sự bình tĩnh và tôn trọng có thể tạo điều kiện để trẻ hợp tác hơn.
Điều đáng lo hơn là khi trẻ trở nên hoàn toàn thờ ơ, không còn muốn tranh luận, trách móc hay phản ứng với cha mẹ.
TS. Ngô Xuân Điệp
Chuyên gia cảnh báo về nguy cơ trẻ bị dụ dỗ, lôi kéo bởi tội phạm mạng
Chia sẻ với Một Thế Giới, PGS.TS Tạ Quốc Trị, chuyên gia đầu ngành về tâm lý học pháp lý, nguyên Trưởng khoa Tâm lý trường ĐH An ninh nhân dân, cảnh báo về nguy cơ trẻ bị các đối tượng xấu tiếp cận thông qua những hội nhóm trực tuyến như "Con ghét bố mẹ".
Theo PGS.TS Tạ Quốc Trị, những trẻ đang bất mãn với gia đình hoặc cảm thấy bị cô lập có thể trở thành mục tiêu để các đối tượng xấu tiếp cận. Những đối tượng này có thể tìm hiểu hoàn cảnh gia đình, điểm yếu tâm lý hoặc nhu cầu của trẻ, sau đó đóng vai người lắng nghe, đưa ra sự quan tâm hoặc những lời hứa hẹn nhằm tạo lòng tin.
Vì vậy, trẻ cần được hướng dẫn không chia sẻ công khai các thông tin nhạy cảm như địa chỉ nhà, số điện thoại, thông tin cụ thể về gia đình hoặc những chi tiết có thể giúp người lạ xác định hoàn cảnh và điểm yếu của mình.
Đặc biệt, các em cũng cần cảnh giác với những người lạ đột nhiên chủ động liên hệ, tỏ ra hiểu rất rõ hoàn cảnh gia đình và đưa ra lời hứa về tiền bạc, nơi ở hoặc sự giúp đỡ. Đây là phần cha mẹ nên quan tâm. Kỹ năng an toàn trên mạng cần được hình thành qua những cuộc trò chuyện thường xuyên, trong đó trẻ hiểu rằng nếu gặp một người khiến mình thấy bất an, mình có thể nói với cha mẹ mà không sợ bị trách mắng.
Khi xuất hiện dấu hiệu trẻ bị lôi kéo vào những hội nhóm nguy hiểm hoặc có nguy cơ bỏ nhà đi, gia đình cũng cần tìm đến cơ quan chức năng để được hỗ trợ. Bên cạnh đó, việc kết nối giữa các phụ huynh có con cùng độ tuổi, bạn bè chơi chung cũng được xem là một cách để chia sẻ thông tin và phát hiện sớm những bất thường của con.
Cuối cùng, khi một đứa trẻ tìm đến những người xa lạ để được lắng nghe, tìm sự đồng cảm hay giải tỏa cảm xúc, điều đó không chỉ đặt ra câu hỏi về cách trẻ sử dụng mạng xã hội, mà còn cho thấy một vấn đề sâu hơn trong sự kết nối giữa cha mẹ và con cái. Có thể các em đang thiếu một không gian đủ an toàn để nói ra những điều mình nghĩ, những tổn thương hay bất đồng mà không sợ bị phán xét, phủ nhận hoặc trách mắng.
Vì thế, thay vì chỉ tập trung vào việc ngăn trẻ tham gia những hội nhóm như “Con ghét bố mẹ”, cha mẹ cần nhìn rộng hơn vào mối quan hệ trong gia đình: Con có cảm thấy mình được lắng nghe không? Những nỗ lực của con có được ghi nhận không? Khi bất đồng xảy ra, cha mẹ đang đối thoại hay chỉ yêu cầu con phải nghe lời?
Mạng xã hội có thể là nơi trẻ tìm thấy sự đồng cảm, nhưng không nên trở thành nơi duy nhất các em cảm thấy mình được lắng nghe. Muốn trẻ tìm về gia đình khi gặp khó khăn, cha mẹ cần xây dựng một mối quan hệ đủ tin cậy để con có thể nói thật cảm xúc của mình, kể cả những điều người lớn không muốn nghe.
Bà Trần Vân Anh - Nhà Sáng lập, Giám đốc Trung tâm Giáo dục Kỹ năng sống Tâm Việt Nha Trang:
"Từ góc nhìn của một người có hơn một thập niên làm giáo dục, có dịp quan sát và đồng hành cùng nhiều học sinh và gia đình, tôi nhận thấy một điều rằng đứa trẻ nào cũng có nhu cầu được thấu hiểu, yêu thương, lắng nghe, ghi nhận và tôn trọng.
Nhưng trong quá trình lớn lên, có lúc những ý kiến các em đưa ra bị phản bác, những việc làm tốt và nỗ lực của các em chưa được ghi nhận trong gia đình, các em không có cơ hội nói lên tiếng nói của mình.
Đặc biệt, trong giai đoạn dậy thì, cơ thể các em có nhiều biến động. Hormone tăng trưởng phát triển nhanh và mạnh trong khi sự phát triển về nhận thức chưa theo kịp. Cảm xúc lên xuống thất thường, nhưng khả năng tự nhận thức và làm chủ bản thân mới chỉ đang phát triển.
Nhìn chung, dậy thì là giai đoạn các em gặp nhiều khó khăn, bối rối trong hành trình tìm kiếm bản sắc và dần định hình tính cách. Nếu không nhận được sự chấp nhận, thấu hiểu và bao dung từ gia đình, các em có xu hướng tìm kiếm sự chia sẻ, đồng cảm từ bên ngoài, đặc biệt là từ bạn bè.
Khi tụ lại với nhau, trong khi nhận thức chưa đầy đủ và chủ yếu là xả ra những căng thẳng, ức chế trong lòng, các em dễ bị cảm xúc dẫn dắt. Đó có thể là một trong những nguồn cơn hình thành những nhóm như vậy.
Theo tôi, để giải quyết vấn đề từ gốc rễ, chính cha mẹ cũng cần học cách hiểu các em, thấu hiểu những khó khăn ở từng giai đoạn phát triển của trẻ; học cách lắng nghe mà không phán xét, học cách tôn trọng và chấp nhận sự khác biệt để các em được phát triển lành mạnh. Các em cần được thấu hiểu, yêu thương và hướng dẫn hơn là bị phán xét, chỉ trích, kiểm soát hay trừng phạt - những yếu tố có thể đẩy các em ra xa khỏi gia đình".
