Dự Phật Đản, nghĩ về ‘vòng luân hồi công nghệ’

Từ thuật toán vô cực đến vòng luân hồi công nghệ

Tôi hay chống đối một công ty công nghệ của Trung Quốc xây dựng cái gọi là “thuật toán vô cực” với mục tiêu: Không cho người dùng dừng lại khi đã truy cập hệ thống của họ. Đích đến là khái niệm “shoppertainment” - vừa coi clip ngắn vừa coi livestream và vừa mua cái gì đó không bao giờ dùng tới.

Hóa ra, nó là sự kế thừa của cái vòng lặp có từ 5.000 năm trưóc.

Người ta hay hình dung Samsara - luân hồi trong triết học Phật giáo và Ấn Độ giáo - là một vòng tròn khổng lồ, huyền bí, gắn với kiếp trước kiếp sau, linh hồn và nghiệp chướng. Nhưng trước khi là khái niệm siêu hình học, Samsara là một quan sát tâm lý học rất chính xác: con người bị giam trong các vòng lặp hành vi do chính dục vọng của mình tạo ra, và vì không nhận ra vòng lặp, nên không thể thoát khỏi nó.

Dukkha - khổ - không phải chủ yếu đến từ đau đớn. Nó đến từ sự bất toại nguyện: Cái ta có không bao giờ đủ, cái ta muốn liên tục thay đổi, và cái ta nghĩ sẽ làm mình hạnh phúc thì ngay khi có được đã trở thành điểm khởi đầu của một cơn thèm khát mới.

Thung lũng Silicon đã xây lại bánh xe đó và vận hành với quy mô tỉ người

Vào đầu những năm 2010, khi Tristan Harris còn là design ethicist - một công việc đại loại là kiểm định các yếu tố đạo đức và văn hóa của các thiết kế giao diện - tại Google, ông bắt đầu nhận ra tác hại của lối thiết kế "thu hoạch sự chú ý" - ngày càng phổ biến trên mạng xã hội và các nền tảng kỹ thuật số. Ông nhận thấy những thiết kế đó đang làm suy giảm khả năng tập trung của con người, làm yếu đi các mối quan hệ, và ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần.

Harris sau đó đồng sáng lập Center for Humane Technology, nghiên cứu cách các nền tảng công nghệ lớn đang nắm giữ quyền lực nguy hiểm đối với khả năng hiểu thế giới của chúng ta. Điều ông phát hiện ra, về bản chất, là một phiên bản hiện đại của Samsara: Một hệ thống được thiết kế tinh vi để con người không bao giờ thấy đủ, không bao giờ muốn dừng lại, không bao giờ thoát ra khỏi vòng lặp.

Harris từng nói: "Mỗi lần kiểm tra điện thoại, tôi đang chơi máy đánh bạc để xem mình nhận được phần thưởng gì". Đây là một loại thuật toán thao túng tâm lý để chiếm đoạt tâm trí con người và hình thành thói quen.

Cái máy đánh bạc đó không phải ẩn dụ. Nó là kết quả của hàng nghìn kỹ sư, hàng tỉ đô la nghiên cứu tâm lý học hành vi, được tối ưu theo thời gian thực để giữ ngón tay bạn tiếp tục cuộn màn hình thêm một chút nữa. Không phải vì nó mang lại giá trị cho bạn, mà vì mỗi giây nhãn cầu của bạn ở lại màn hình là một phần nhỏ doanh thu quảng cáo.

Ta đang ở trong bánh xe, và bánh xe được thiết kế để không có điểm dừng.

"Nghiệp số" - khi hành vi trở thành nguyên liệu giam cầm chính ta

Trong kinh điển Phật giáo, nghiệp (karma) là nguyên lý nhân quả: Hành động hiện tại định hình điều kiện tương lai. Không phải trừng phạt, không phải kỳ diệu, đơn giản là chuỗi nhân quả.

Trên các nền tảng kỹ thuật số, mọi hành vi của chúng ta đều bị ghi lại và trở thành dữ liệu huấn luyện cho thuật toán: bạn dừng lại bao lâu ở mỗi video, bạn click gì, bạn bỏ qua gì, bạn phản ứng tức giận với nội dung nào. Các feed được cá nhân hóa bởi thuật toán để tối đa hóa mức độ gắn kết, thường củng cố thêm thiên kiến của người dùng và tạo ra những buồng vang (echo chambers).

Nói cách khác: chính chúng ta đang tạo ra vòng để giam cầm chính mình. Mỗi click là một mảnh "nghiệp số" - và thuật toán dùng chính điều này để dự đoán và phục vụ nội dung tiếp theo, khóa chặt người dùng trong một không gian ngày càng hẹp hơn, ngày càng cực đoan hơn, ngày càng khó thoát hơn.

Đây không phải thuyết âm mưu. Đây là mô tả kỹ thuật của cách recommender system hoạt động.

Bốn vòng luân hồi của kỷ nguyên số

Nếu đặt kính lúp của tư tưởng Phật giáo lên xã hội kỹ thuật số hiện đại, ta thấy ít nhất bốn vòng lặp song hành:

Vòng 1: Tiêu dùng vật chất: Chúng ta mua điện thoại mới, hài lòng trong vài tuần. Phần mềm ngày càng nặng, thiết bị cũ đi, cơn thèm khát phiên bản mới bắt đầu. Chiến lược "lỗi thời có kế hoạch" (planned obsolescence) của các hãng công nghệ không phải tai nạn, đó là mô hình kinh doanh. Vòng sinh-tử-tái sinh của đồ điện tử diễn ra với chu kỳ 18-24 tháng.

Vòng 2: Sự chú ý và dopamine: Infinite scroll, push notification, lượt thích và bình luận, những cơ chế này khai thác đúng mạch thần kinh mà não bộ tiến hóa dùng để sinh tồn, biến nó thành máy móc phục vụ cho mô hình kinh doanh quảng cáo. Không phải chúng ta yếu đuối, chỉ là chúng ta đang phải đối mặt với đội ngũ nghìn người được trả lương cao để làm mình không thể dừng lại.

Vòng 3: Sự bất tử kỹ thuật số: Transhumanism - trào lưu siêu nhân học - hứa hẹn "tải ý thức" vào máy chủ để con người tồn tại mãi mãi. Đây là tech-samsara ở dạng triết học thuần túy nhất: Thay vì giải thoát khỏi vòng luân hồi, ta tự nguyện nhốt ý thức vào một vòng luân hồi vĩnh cửu bằng dữ liệu, phụ thuộc vào công ty có quyền quản lý server.

Vòng 4: Chu kỳ văn minh: Siêu trí tuệ nhân tạo AGI đang đến. Nhiều người lo ngại nó sẽ đẩy loài người đến một điểm tột đỉnh rồi sụp đổ - một chu kỳ lớn hơn tất cả các chu kỳ trước. Liệu nhân loại đang leo lên đỉnh để rồi trở lại đống tro tàn và làm lại từ đầu, như nhiều nền văn minh đã làm?

Vậy "niết bàn số" trông như thế nào?

Trong triết học Phật giáo, con đường thoát khỏi samsara không bắt đầu bằng hành động mà bằng nhận thức: Thấy rõ bản chất vô thường của mọi thứ, thấy rõ cơ chế vận hành của dục vọng, và từ đó - không phải từ bỏ thế giới, mà ngừng bị thế giới điều khiển một cách vô thức.

Áp dụng vào kỷ nguyên số, con đường đó có ba bước: Nhận ra mình đang ở trong vòng lặp. Phân biệt công cụ và môi trường sống và tạo ra những khoảng trống có chủ đích. Không phải digital detox - giải độc kỹ thuật số - như một trend lối sống thượng lưu, mà là khả năng ngắt kết nối có chủ ý, để nhận ra rằng mình vẫn ổn khi không có internet.

Đó, tôi nghĩ, là điều Phật Đản năm nay có thể nhắc ta - không phải bằng lời kinh, mà bằng một khoảnh khắc dừng lại giữa dòng chảy không bao giờ dừng của các thuật toán vô cực.