Giữ vững chủ quyền dữ liệu giữa thế lưỡng cực công nghệ Mỹ - Trung

Trong bối cảnh phương Tây siết chặt vòng vây kiểm soát, Việt Nam đứng trước bài toán mang tầm chiến lược. Làm sao hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm dữ liệu xuyên biên giới theo Quyết định số 1308/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ mà không làm mất đi "biên giới số"?.

Phóng viên Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi chuyên sâu với NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính - Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng) để giải mã bài toán bảo vệ chủ quyền số quốc gia dưới góc nhìn an ninh - địa chính trị.

Mưu đồ "xuất khẩu" tiêu chuẩn quản trị của Bắc Kinh

- Thưa ông, việc Trung Quốc lập liên minh WAICO và thúc đẩy các hạ tầng dùng chung như hệ thống MAZU tại Đông Nam Á không đơn thuần là câu chuyện thương mại. Dưới góc nhìn địa chính trị và an ninh quốc phòng, bước đi này phản ánh tham vọng gì của Bắc Kinh?

- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Chúng ta phải nhìn nhận thẳng thắn rằng, dữ liệu là tài nguyên chiến lược mới và AI là động cơ cốt lõi của an ninh quốc gia trong kỉ nguyên số. Khi Mỹ và phương Tây liên tục siết chặt vòng vây kiểm soát công nghệ, chặn đường tiếp cận chip bán dẫn cao cấp, Trung Quốc buộc phải tìm "không gian sinh tồn" và mở rộng tầm ảnh hưởng ở các khu vực lân cận. Đông Nam Á chính là địa bàn mang tính chiến lược cốt lõi.

Thông qua WAICO và hệ thống dữ liệu hàng hải MAZU, Trung Quốc không chỉ muốn xuất khẩu phần cứng hay giải pháp kĩ thuật. Mục tiêu sâu xa là xuất khẩu tiêu chuẩn quản trị dữ liệu và kiểm soát thuật toán AI. Khi một quốc gia chấp nhận kiến trúc hạ tầng số dùng chung do Bắc Kinh hỗ trợ vô hình trung đã bước vào "quỹ đạo số" của Trung Quốc. Có nghĩa chấp nhận cách định nghĩa của họ về an ninh mạng, quyền tiếp cận thông tin và cơ chế vận hành dòng chảy dữ liệu. Từ góc độ an ninh, đây là biểu hiện của một hình thái "Bức màn sắt số" đang chia đôi thế giới.

- Vậy cái giá phải trả về mặt chủ quyền dữ liệu và an ninh quốc gia sẽ là gì, nếu chúng ta chấp nhận các hạ tầng dùng chung này mà không có màng lọc độc lập, thưa ông?

- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Cái giá phải trả là sự suy giảm quyền tự quyết tối cao trên không gian mạng và đối mặt với các nguy cơ an ninh quốc phòng trực diện thông qua 4 rủi ro lớn.

Đầu tiên là nguy cơ tổn hại an ninh quốc phòng. Các hệ thống như MAZU thu thập dữ liệu trắc địa biển, định vị vệ tinh, khí tượng và giao thông hàng hải. Nếu không làm chủ hạ tầng, dòng dữ liệu chiến lược này có thể bị luân chuyển hoặc sao lưu về các siêu trung tâm dữ liệu nước ngoài, làm lộ lọt cấu trúc an ninh phòng thủ của ta.

Mặt khác, chúng ta lệ thuộc vào thuật toán "hộp đen": Khi sử dụng chung hạ tầng mạng và AI do nước ngoài xây dựng, chúng ta không nắm giữ mã nguồn. Việc này mở đường cho các thuật toán "hộp đen" định hình tư duy dữ liệu, thậm chí tạo ra các "cửa sau" kỹ thuật (backdoors) phục vụ cho hoạt động tình báo công nghệ.

Cùng với đó, chúng ta mất chủ quyền pháp lí và quản trị. Việc đồng bộ hóa hệ thống để tương thích với hạ tầng nước ngoài sẽ làm suy yếu hiệu lực của Luật An ninh mạng và các quy định bảo mật nội địa của Việt Nam.

Cuối cùng là, bất lợi trong thế cục lưỡng cực. Washington và Brussels đang giám sát rất kĩ mức độ phụ thuộc công nghệ của các nước vào Bắc Kinh. Nếu lún quá sâu vào hệ sinh thái của Trung Quốc, Việt Nam có nguy cơ bị phương Tây bao vây công nghệ, hạn chế chuyển giao công nghệ cao và gây ảnh hưởng tiêu cực đến dòng vốn đầu tư FDI chất lượng cao từ Mỹ hay EU.

Thách thức mở cửa nhưng giữ vững biên giới số

- Ngày 18/7/2026, Thủ tướng Chính phủ đã kí Quyết định số 1308/QĐ-TTg đặt mục tiêu biến Việt Nam thành trung tâm lưu trữ, trung chuyển dữ liệu xuyên biên giới của khu vực. Từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu chính trị - quân sự, làm sao chúng ta vừa mở cửa kết nối toàn cầu, vừa giữ vững được biên giới số?

- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Quyết định số 1308/QĐ-TTg là một bước đi mang tầm nhìn chiến lược, chuyển tư thế từ "phòng thủ thụ động" sang "chủ động hội nhập và kiến tạo không gian phát triển" trên môi trường số. Trở thành "hub" dữ liệu khu vực nghĩa là chúng ta phải cho phép dữ liệu quốc tế lưu chuyển và lưu trữ tại Việt Nam.

Tuy nhiên, bài toán đặt ra là mở cửa kết nối về mặt hạ tầng vật lí nhưng phải đóng kín biên giới về mặt chủ quyền pháp lí. Việt Nam phải bảo đảm nguyên tắc mọi bit dữ liệu nằm trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam, đi qua hạ tầng của Việt Nam đều phải chịu sự phán quyết tối cao của pháp luật Việt Nam. Doanh nghiệp quốc tế có thể đặt máy chủ, thuê trung tâm dữ liệu (Data Center).

Tuy nhiên, toàn bộ quy trình kiểm duyệt, giám sát an ninh và quản lí luồng dữ liệu phải do cơ quan quản lí nhà nước của Việt Nam nắm giữ độc lập. Dữ liệu quốc gia, dữ liệu định danh công dân tuyệt đối không được gộp chung hay chia sẻ vào các kiến trúc dùng chung xuyên biên giới khi chưa qua thẩm định an ninh quốc gia.

Chiến lược "Cây tre số" và hành lang pháp lí khắc chế lưỡng cực

- Để không bị cuốn vào vòng xoáy xung đột công nghệ khốc liệt giữa Mỹ và Trung Quốc, Việt Nam cần một chiến lược ngoại giao dữ liệu và hành lang pháp lí như thế nào, thưa ông?

- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Chúng ta cần vận dụng nhuần nhuyễn "Ngoại giao cây tre Việt Nam" trên không gian số – kiên định về nguyên tắc chủ quyền (gốc vững), uyển chuyển, linh hoạt về sách lược hợp tác công nghệ.

Về mặt đối ngoại (Ngoại giao dữ liệu), trước hết cần đa phương hóa hạ tầng, cân bằng chiến lược: Tuyệt đối không phụ thuộc vào hạ tầng số của một cường quốc duy nhất.

“

Nếu hợp tác ở một mức độ an toàn với các sáng kiến số của Trung Quốc, chúng ta phải tăng cường kết nối, đầu tư hệ thống Cloud và AI với Mỹ, EU, Nhật Bản, Ấn Độ.

NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính

Sự hiện diện đan xen lợi ích mang tính cân bằng của các cường quốc công nghệ tại Việt Nam chính là “cái neo” bảo đảm an ninh tốt nhất.

Tiếp đó, chúng ta cần thúc đẩy vai trò trung tâm của ASEAN. Việt Nam cần tích cực cùng các nước thành viên xây dựng Khung quản trị dữ liệu chung ASEAN (như Hiệp định Khung về Kinh tế Số - DEFA). Một quốc gia đứng riêng lẻ dễ bị các cường quốc ép buộc, nhưng một khối ASEAN thống nhất về tiêu chuẩn dữ liệu sẽ có vị thế đàm phán sòng phẳng với cả Washington và Bắc Kinh.

Về mặt đối nội (Hành lang pháp lý & Kỹ thuật nội sinh), Việt Nam cần tập trung 3 trụ cột. Đó là hoàn thiện Luật Dữ liệu gắn liền với an ninh quốc gia. Cụ thể, luật hóa nghiêm ngặt nguyên tắc lưu trữ dữ liệu tại chỗ (Data Localization) đối với toàn bộ dữ liệu cốt lõi của quốc gia và dữ liệu định danh công dân. Việc chuyển dữ liệu trọng yếu ra nước ngoài phải là quy trình kiểm soát đặc biệt.

Chúng ta cần thiết lập "màng lọc kỹ thuật" độc lập là xây dựng các bộ tiêu chuẩn mã hóa, an ninh mạng và bảo mật AI của riêng Việt Nam nhưng tiệm cận các bộ tiêu chuẩn khắt khe nhất thế giới (như GDPR của châu Âu). Đây sẽ là bộ lọc tự nhiên. Công nghệ của bất kì quốc gia nào muốn vào thị trường Việt Nam đều phải vượt qua bài kiểm tra an ninh này, không có ngoại lệ độc quyền cho cường quốc.

Một vấn đề quan trọng khác, Việt Nam phải làm chủ hạ tầng cốt lõi (Sức mạnh nội sinh). Nhà nước cần giao nhiệm vụ chiến lược và tạo cơ chế đặc thù cho các tập đoàn công nghệ - quốc phòng lớn như Viettel, cùng các doanh nghiệp trụ cột như VNPT, FPT xây dựng hệ thống siêu trung tâm dữ liệu lõi quốc gia và nền tảng điện toán đám mây nội địa độc lập. Chúng ta chỉ có thể tự chủ chiến lược và bảo vệ được biên giới số khi làm chủ được "nhà kho" và "chìa khóa" lưu trữ tài nguyên dữ liệu của chính mình.

Vai trò của dữ liệu lớn trong phát triển AI - Bài 1: Xây dựng dữ liệu quốc gia là vấn đề chiến lược, liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển

18 triệu thuê bao bị khóa một chiều do chưa xác thực: Lộ trình làm sạch dữ liệu quốc gia

Việt Nam 'đi bằng hai chân' để giữ an ninh năng lượng

Vietnam RWA Summit 2026: An ninh hệ thống là cốt lõi xây dựng niềm tin của nhà đầu tư