Hai nghệ sĩ trẻ khám phá giới hạn của trí tuệ nhân tạo bằng nghệ thuật tương tác

Trong tác phẩm Thân nhân mã - Mộng 人 I của Nguyễn Thái Bảo, trí tuệ nhân tạo (AI) được giao nhiệm vụ thiết lập hệ xương và điều khiển chuyển động cho một cơ thể nhân mã - sinh vật nửa người, nửa ngựa. Tuy nhiên, hệ thống không thể xử lý đồng thời hai phần cơ thể theo cách con người thường hình dung. Mô hình liên tục chuyển đổi giữa trạng thái người đi bằng hai chân và động vật di chuyển bằng bốn chân.

Ở tác phẩm Stargazer của Hoàng Phạm Gia Khang, chuyển động mắt của người xem được hệ thống thị giác máy tính ghi nhận, sau đó chuyển thành hoạt động của một đôi mắt cơ học đặt bên ngoài không gian triển lãm. Người đến xem tác phẩm cũng trở thành đối tượng được quan sát.

Nguyễn Thái Bảo với Thân nhân mã - Mộng 人 I

Nguyễn Thái Bảo hiện theo học chương trình Thạc sĩ Nghệ thuật và Công nghệ tại Học viện Mỹ thuật Trung Quốc. Thực hành sáng tạo của anh kết hợp hoạt hình, lập trình sáng tạo, in 3D và AI, tập trung vào cách con người nhận thức thế giới, lưu giữ ký ức và tương tác với công nghệ.

Với Thân nhân mã - Mộng 人 I, Bảo bắt đầu từ một câu hỏi về khả năng hình dung cơ thể. Con người có thể tưởng tượng một sinh vật mang thân hình nửa người, nửa ngựa. Đồng thời, hình dung cách sinh vật ấy đi lại, chạy hoặc phối hợp các bộ phận cơ thể. Tuy nhiên, không ai thực sự biết cảm giác sống trong một cơ thể như vậy.

“

Tên tiếng Việt là Thân nhân mã - Mộng 人 I của tác phẩm cũng chứa một dụng ý liên quan đến ngôn ngữ và công nghệ. Với chữ “Nhân” trong tiếng Hán có hình dáng khá giống chữ A viết hoa. Khi đọc thành “Mộng nhân ai”, tên gọi này gợi liên tưởng đến con người và trí tuệ nhân tạo.

Nguyễn Thái Bảo

Thái Bảo cho biết anh tìm thấy điểm xuất phát cho ý tưởng trong công nghệ AI-driven automatic skeletal rigging. Đây là công nghệ sử dụng AI để phân tích cấu trúc hình học của mô hình 3D, từ đó suy luận hệ xương phù hợp nhằm tạo chuyển động cho nhân vật.

Trong hoạt hình 3D, rigging là công đoạn xây dựng hệ thống xương và các điểm điều khiển bên trong mô hình, giúp người làm hoạt hình điều khiển các bộ phận cơ thể. Khi đưa mô hình nhân mã vào thử nghiệm, Bảo nhận thấy các ứng dụng AI anh sử dụng chưa thể xử lý đồng thời cấu trúc cơ thể người và ngựa. Hệ thống thường diễn giải mô hình theo một trong hai dạng: người di chuyển bằng hai chân hoặc động vật di chuyển bằng bốn chân. Khi tiếp tục phân tích, AI liên tục chuyển đổi giữa hai trạng thái, khiến phần cơ thể còn lại không được tính đến.

Bảo cho biết: “Những ‘lỗi’ này xuất phát từ giới hạn kỹ thuật, còn cách sắp đặt chúng trong tác phẩm mới được can thiệp một phần bởi chủ ý của mình nhằm kể được trọn vẹn câu chuyện”.

Trong tác phẩm, AI không chỉ thực hiện yêu cầu của người sáng tạo mà còn trở thành một nhân vật để quan sát. Bảo muốn thay đổi cách sử dụng công nghệ quen thuộc, đó là thay vì đưa yêu cầu cho AI rồi chờ kết quả là một bức tranh hoặc video, anh đặt AI vào vị trí một đối tượng tham gia câu chuyện.

Tại triển lãm, người xem còn có thể tương tác với hệ thống thông qua trò chơi điện tử. Môi trường trong game được đưa vào làm dữ liệu đầu vào, trong khi những diễn giải và hành vi của nhân mã trở thành kết quả để người chơi quan sát.

"Các ứng dụng AI gia dụng (từ mình dùng để gọi vui một nhóm chung của các AI cho đại chúng như ChatGPT, Claude, Midjourney, TripoAI…) có thể sẽ đáp lại input của người dùng bằng những output (không xét đến tính đúng sai) mà khó có ai có thể lý giải được toàn bộ lý do tại sao chúng lại cho ra những output như vậy, và nhiều khi là những output-vị-output, tức là chúng buộc phải hồi đáp lại người dùng chứ không hẳn là sự tiếp ứng với input được cho. Trò chơi mình thiết kế cho phép người dùng có thể thấy được cách AI diễn giải môi trường xung quanh và ứng xử với môi trường đó thông qua cơ thể nhân mã. Điều quan trọng là không chỉ AI diễn giải thế giới, người xem cũng phải liên tục diễn giải lại hành vi của AI", Bảo chia sẻ với Tạp chí Một Thế Giới.

Hoàng Phạm Gia Khang và tác phẩm Stargazer

Nếu Nguyễn Thái Bảo sử dụng AI để mô phỏng một cơ thể tưởng tượng, Hoàng Phạm Gia Khang tập trung vào mối quan hệ giữa người quan sát và đối tượng được quan sát.

Khang là kỹ sư Internet vạn vật (IoT), nhà thiết kế tương tác và CEO của MakerLab VN. Anh có nền tảng kỹ thuật trong phát triển hệ thống tương tác, chế tác số và trải nghiệm người dùng. Các dự án anh tham gia từng được giới thiệu tại documenta ở Đức, Thailand Biennale, Liên hoan Sáng tạo và Thiết kế Việt Nam cùng Spiral Independent Creators Festival tại Nhật Bản.

Trong Stargazer, Khang sử dụng công nghệ thị giác máy tính để theo dõi chuyển động mắt của người xem. Dữ liệu này được chuyển thành hoạt động của một đôi mắt cơ học đặt ở không gian bên ngoài khu vực thưởng lãm.

Khang chia sẻ với Một Thế Giới rằng ý tưởng tác phẩm bắt nguồn từ việc mình thích tìm hiểu lịch sử khoa học về thị giác. Anh đặc biệt chú ý đến quan niệm của một số triết gia Hy Lạp cổ đại, cho rằng ánh sáng hoặc một dạng “ngọn lửa” phát ra từ mắt con người hướng đến vật thể, giúp con người nhìn thấy chúng. Quan niệm này khác với giải thích của khoa học hiện đại, theo đó ánh sáng từ vật thể đi vào mắt.

Khang xem giả thuyết cổ xưa như một “thí nghiệm tưởng tượng”, từ đó thử đảo ngược mối quan hệ giữa nhìn và bị nhìn. Trong Stargazer, người xem ngồi trong một không gian kín, quan sát hình ảnh phía trên nhưng không trực tiếp nhìn thấy hệ thống bên ngoài. Trong khi đó, chuyển động mắt của họ được ghi nhận và thể hiện qua đôi mắt cơ học ở phía ngoài.

Hai không gian tạo thành những môi trường quan sát riêng biệt. Người bên trong không biết những gì đang diễn ra bên ngoài, còn người bên ngoài có thể quan sát một biểu hiện khác của ánh nhìn từ người bên trong.

Khang cho biết: “Mình muốn tạo ra một không khí gần với một "phòng thí nghiệm", nơi khán giả có thể tự quan sát, đặt giả thuyết và tìm kiếm mối liên hệ giữa hai phần của cơ chế”.

Thay vì giải thích trực tiếp cách hệ thống hoạt động, nghệ sĩ để người xem tự khám phá mối liên hệ giữa chuyển động mắt và đôi mắt cơ học. Người tham gia không nhất thiết phải biết có một hệ thống thị giác máy tính đang ghi nhận chuyển động của mình. Họ có thể vào phòng, ngồi xem phim, sau đó đi ra ngoài và quan sát đôi mắt cơ học để tìm hiểu cơ chế phía sau.

Với Khang, trải nghiệm tương tác không nhất thiết phải phô bày độ phức tạp của công nghệ. Anh muốn hệ thống vận hành liên tục, phản hồi tự nhiên và hạn chế những chỉ dẫn kỹ thuật đối với người xem.

“Một hệ thống tương tác tốt, trong trường hợp này, không nhất thiết phải phô bày sự phức tạp hay mới lạ về mặt kỹ thuật. Ngược lại, mình muốn công nghệ gần như trở nên vô hình: hoạt động liên tục, phản hồi tự nhiên và không khiến người xem cảm thấy mình đang phải thực hiện một thao tác được lập trình sẵn”, Khang chia sẻ với Một Thế Giới.

Stargazer còn có ba lớp trải nghiệm gồm “Nhìn”, “Nhớ” và “Bị nhìn”. Trong đó, phần “Nhớ” có bộ phim ngắn Mặt đất đầu tiên, dài khoảng 5 phút, được Khang bổ sung trong quá trình phát triển tác phẩm. Bộ phim kết nối hành động nhìn với ký ức, đưa vào câu chuyện những nhân vật và dấu mốc thuộc lịch sử khoa học, văn hóa và hành trình khám phá thế giới. Trong đó có nhà thiên văn học Carl Sagan, nhà thơ Hàn Mặc Tử, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ và cuộc chạy đua vào vũ trụ.

Khang cho rằng thị giác không chỉ là quá trình tiếp nhận hình ảnh. Những gì con người nhìn thấy luôn liên hệ với trải nghiệm, ký ức và khả năng tưởng tượng đã tích lũy. Vì vậy, bộ phim không chỉ là hình ảnh trình chiếu trong không gian mà còn là một thành phần kể chuyện của tác phẩm.

Cá tính của người nghệ sĩ là thứ rất khó che giấu

Dù sử dụng những hệ thống khác nhau, Nguyễn Thái Bảo và Hoàng Phạm Gia Khang đều quan tâm đến cách công nghệ tham gia vào quá trình con người nhận thức thế giới.

Ở Thân nhân mã - Mộng 人 I, AI phải giải quyết một cấu trúc cơ thể không tồn tại trong thực tế. Những kết quả bất thường từ quá trình phân tích mô hình trở thành dữ liệu để nghệ sĩ xây dựng nội dung. Trong Stargazer, chuyển động mắt của người xem được chuyển thành hoạt động cơ học, tạo ra một mối quan hệ quan sát giữa hai không gian.

Cả hai tác phẩm đều không đặt mục tiêu trình diễn công nghệ mà sử du5ng hệ thống kỹ thuật được lựa chọn và tổ chức theo những câu hỏi phản tư mà hai nghệ sĩ, kỹ sư muốn đặt ra.

Khang cho rằng giá trị của nghệ thuật không chỉ nằm ở tác phẩm mà còn ở cách nghệ sĩ xử lý chất liệu, lựa chọn phương thức biểu đạt và thiết lập quan hệ với khán giả. Anh đặc biệt quan tâm đến khái niệm human condition, có thể hiểu là những điều kiện và trải nghiệm làm nên đời sống con người.

“

"Cá tính của người nghệ sĩ là thứ rất khó che giấu trong một tác phẩm”.

Hoàng Phạm Gia Khang

Theo Khang, AI tạo sinh có thể hoạt động như một loại “máy vẽ”, nhưng nghệ sĩ đã liên tục sử dụng và cải tiến các phương tiện kỹ thuật trong nhiều thế hệ, từ nhiếp ảnh, phần mềm đồ họa, trò chơi điện tử đến website. Mỗi công nghệ có thể hình thành những phương thức thực hành và ngôn ngữ nghệ thuật riêng.

Còn với Bảo, những giới hạn của AI cũng không đồng nghĩa hệ thống sẽ mãi bị giới hạn trong những gì con người đã biết. Anh cho rằng AI có thể phát triển những khả năng vượt xa con người, thậm chí đưa ra những cách diễn giải thế giới mà con người khó hiểu được.

Thông qua hai hướng thực hành nghệ thuật, Nguyễn Thái Bảo và Hoàng Phạm Gia Khang đưa AI, dữ liệu, cảm biến và hệ thống cơ học vào quá trình sáng tác, đồng thời sử dụng chính cách những công nghệ này hoạt động để đặt câu hỏi về cơ thể, thị giác, ký ức và trải nghiệm. Người xem không chỉ tiếp nhận một tác phẩm hoàn chỉnh mà còn tham gia quan sát, tương tác và tự diễn giải những gì diễn ra trong hệ thống.

Phim AI ngày càng nhiều, mỹ học điện ảnh có nguy cơ bị bỏ quên

AI định hình xu hướng du lịch châu Á năm 2027, Việt Nam dẫn đầu trong ứng dụng công nghệ

Thời trang xa xỉ quay lại với hoạt hình vẽ tay, nói 'không' với AI