IPO khi chưa có lãi: Vì sao các Big Tech vẫn được định giá hàng trăm tỉ USD?

Trên thực tế, nhiều công ty công nghệ đã lên sàn khi vẫn đang thua lỗ, thậm chí có những doanh nghiệp chưa từng tạo ra lợi nhuận nhưng vẫn được định giá hàng trăm tỉ USD nhờ triển vọng tăng trưởng và cơ chế quản lí rủi ro khác biệt.

Không có quy định chung buộc doanh nghiệp phải có lãi mới được lên sàn

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là mọi doanh nghiệp muốn lên sàn chứng khoán đều phải có lãi trong nhiều năm liên tiếp. Thực tế, quy định này chỉ tồn tại ở một số thị trường hoặc áp dụng cho một số nhóm tiêu chuẩn niêm yết nhất định, chứ không phải nguyên tắc chung của các sở giao dịch lớn trên thế giới.

Tại Mỹ, hai sàn chứng khoán lớn nhất là Nasdaq và NYSE đều không bắt buộc mọi doanh nghiệp phải đáp ứng tiêu chí lợi nhuận. Thay vào đó, các sở giao dịch thiết kế nhiều bộ tiêu chuẩn khác nhau để phù hợp với từng loại hình doanh nghiệp.

Một doanh nghiệp có thể niêm yết theo tiêu chuẩn truyền thống nếu đã tạo ra lợi nhuận ổn định. Tuy nhiên, nếu chưa có lãi nhưng sở hữu quy mô vốn hóa lớn, doanh thu tăng trưởng nhanh, giá trị tài sản cao hoặc đáp ứng các yêu cầu về số lượng cổ đông, thanh khoản và quản trị doanh nghiệp, họ vẫn có thể được chấp nhận niêm yết.

Cách tiếp cận này phản ánh triết lí của các thị trường vốn phát triển: Cơ quan quản lí không đánh giá doanh nghiệp "tốt" hay "xấu", mà chỉ yêu cầu doanh nghiệp minh bạch toàn bộ thông tin để nhà đầu tư tự đưa ra quyết định.

Điều này lí giải vì sao hàng loạt doanh nghiệp công nghệ như Amazon, Tesla, Uber hay Palantir đều có thể IPO trong giai đoạn chưa tạo ra lợi nhuận bền vững. Nhà đầu tư không mua cổ phiếu vì doanh nghiệp đang có lãi, mà vì họ tin vào khả năng sinh lời trong tương lai.

Trong khi đó, nhiều thị trường mới nổi, trong đó có Việt Nam, vẫn áp dụng cách tiếp cận thận trọng hơn khi yêu cầu doanh nghiệp phải đáp ứng điều kiện về kết quả kinh doanh trước khi được niêm yết trên sàn giao dịch chính thức. Mục tiêu là sàng lọc bớt các doanh nghiệp có mức độ rủi ro cao ngay từ đầu.

Thị trường không bảo đảm doanh nghiệp có lãi, mà bảo đảm mọi rủi ro đều được công khai

Việc không bắt buộc doanh nghiệp phải có lợi nhuận không đồng nghĩa với việc các sàn chứng khoán quốc tế buông lỏng quản lí. Ngược lại, hệ thống kiểm soát rủi ro được xây dựng rất chặt chẽ, nhưng tập trung vào tính minh bạch thay vì kết quả kinh doanh.

Lớp bảo vệ đầu tiên là nghĩa vụ công bố thông tin. Trước khi IPO, doanh nghiệp phải công khai toàn diện tình hình tài chính, mô hình kinh doanh, dòng tiền, các khoản nợ, kế hoạch sử dụng vốn, những rủi ro có thể ảnh hưởng đến hoạt động và triển vọng phát triển. Toàn bộ thông tin này được trình bày trong bản cáo bạch để mọi nhà đầu tư đều có quyền tiếp cận.

Tiếp theo là vai trò của kiểm toán độc lập. Báo cáo tài chính phải được kiểm toán bởi các đơn vị đủ điều kiện nhằm bảo đảm số liệu phản ánh trung thực tình hình doanh nghiệp.

Một lớp kiểm soát khác đến từ các ngân hàng đầu tư bảo lãnh phát hành. Trước khi đưa doanh nghiệp ra thị trường, họ phải thực hiện quy trình thẩm định toàn diện (due diligence), rà soát mọi khía cạnh từ tài chính, pháp lí đến hoạt động kinh doanh. Nếu hồ sơ IPO chứa thông tin sai lệch hoặc cố tình che giấu rủi ro, không chỉ doanh nghiệp mà cả đơn vị bảo lãnh cũng có thể đối mặt với các vụ kiện hoặc chế tài pháp lí.

Ngay cả sau khi niêm yết, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ chế độ công bố thông tin định kỳ, bao gồm báo cáo tài chính quý, báo cáo thường niên và công bố ngay các sự kiện có thể ảnh hưởng lớn đến giá cổ phiếu. Nếu vi phạm nghĩa vụ minh bạch, doanh nghiệp có thể bị xử phạt, đình chỉ giao dịch hoặc hủy niêm yết.

Có thể thấy, các thị trường phát triển không cố gắng loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Thay vào đó, họ bảo đảm rằng rủi ro được công khai đầy đủ để nhà đầu tư tự đánh giá và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

SpaceX là minh chứng cho việc nhà đầu tư mua tương lai chứ không chỉ mua lợi nhuận

Một điển hình gần đây là SpaceX. SpaceX đã chính thức IPO thành công vào ngày 12/6/2026 và niêm yết sau đó. Thương vụ niêm yết lịch sử trên sàn Nasdaq (mã: SPCX) này đã huy động được 75 tỉ USD, đưa vốn hóa thị trường của công ty vượt mốc 2.000 tỉ USD. Tuy nhiên, hồ sơ tài chính được công bố đã hé lộ những con số thực tế về lợi nhuận của doanh nghiệp này.

Doanh thu năm 2025 của Space X đạt 18,7 tỉ USD, tăng trưởng 33% so với năm 2024. Trụ cột doanh thu chính là Starlink - mạng lưới Internet vệ tinh đóng góp 11,4 tỉ USD (chiếm hơn 60% tổng doanh thu) với biên lợi nhuận hoạt động rất cao, lên tới 63%. Tính đến đầu năm 2026, Starlink đã cán mốc hơn 10 triệu thuê bao toàn cầu.

Tuy nhiên bất chấp việc mảng kinh doanh cốt lõi (tên lửa Falcon và Starlink) có lãi, SpaceX vẫn lỗ ròng theo chuẩn GAAP lên tới 4,9 tỉ USD trong năm 2025, và tiếp tục lỗ thêm 4,3 tỉ USD chỉ riêng trong quý I/2026.

Điều khiến các quỹ đầu tư chấp nhận mức định giá rất cao không nằm ở lợi nhuận hiện tại, mà ở triển vọng dài hạn. SpaceX gần như thống lĩnh thị trường tên lửa tái sử dụng, sở hữu năng lực công nghệ mà rất ít đối thủ có thể theo kịp. Bên cạnh đó, mạng Internet vệ tinh Starlink đang tạo ra nguồn doanh thu tăng trưởng nhanh và được kỳ vọng sẽ trở thành động lực lợi nhuận lớn trong tương lai.

Nói cách khác, các nhà đầu tư tổ chức không chỉ định giá SpaceX dựa trên báo cáo lợi nhuận của một hoặc hai năm gần nhất, mà dựa trên khả năng tạo dòng tiền trong nhiều thập kỷ tới.

Đây cũng là tư duy phổ biến khi đầu tư vào các doanh nghiệp công nghệ tăng trưởng cao. Một công ty có thể chấp nhận thua lỗ trong nhiều năm vì liên tục tái đầu tư vào nghiên cứu, mở rộng thị trường và phát triển sản phẩm. Nếu chiến lược thành công, giá trị doanh nghiệp có thể tăng lên gấp nhiều lần khi bước vào giai đoạn khai thác lợi nhuận.

Lịch sử thị trường chứng khoán Mỹ đã chứng minh điều này. Amazon từng thua lỗ trong nhiều năm sau IPO vì ưu tiên mở rộng quy mô thay vì tối đa hóa lợi nhuận. Tesla cũng trải qua gần một thập kỷ liên tục "đốt tiền" trước khi tạo ra lợi nhuận bền vững. Uber lên sàn năm 2019 trong bối cảnh vẫn ghi nhận khoản lỗ hàng tỉ USD.

Điểm chung của các doanh nghiệp này là thị trường không đánh giá họ chỉ qua kết quả kinh doanh hiện tại, mà thông qua tốc độ tăng trưởng doanh thu, quy mô thị trường có thể khai thác, lợi thế cạnh tranh và khả năng tạo dòng tiền trong tương lai.

Xu hướng này cho thấy sự khác biệt căn bản giữa mô hình quản lí của các thị trường vốn phát triển và nhiều thị trường mới nổi. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh lợi nhuận trước khi tiếp cận vốn, các sàn chứng khoán quốc tế ưu tiên minh bạch thông tin và để thị trường tự quyết định giá trị doanh nghiệp.

Đối với nhà đầu tư, điều đó đồng nghĩa với cơ hội tiếp cận sớm những doanh nghiệp có tiềm năng tăng trưởng vượt bậc, nhưng cũng đồng thời phải chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn. Chính sự cân bằng giữa minh bạch thông tin, trách nhiệm pháp lí và quyền tự quyết của nhà đầu tư đã tạo nên nền tảng cho những thương vụ định giá hàng trăm tỉ USD của các doanh nghiệp công nghệ trong nhiều năm qua.