Iraq trước bài toán công nghệ phòng thủ UAV cảm tử của Iran

Việc liên tiếp xảy ra các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) tại khu vực Kurdistan, Iraq trong tháng 7 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với chính phủ nước này trong việc hiện đại hóa năng lực phòng thủ tầm thấp.

UAV vũ trang và điểm yếu trong hệ thống phòng thủ

Theo National Interest, vào ngày 30.7, một UAV cảm tử (kamikaze drone) đã rơi gần thị trấn Makhmour thuộc khu tự trị Kurdistan. Đây là một trong gần 20 cuộc tấn công bằng UAV vũ trang trong tháng, chủ yếu nhắm vào cơ sở hạ tầng năng lượng, bao gồm cả những cơ sở do các công ty Mỹ vận hành.

Loại hình UAV này rất khó phát hiện bằng radar truyền thống và dễ dàng được triển khai từ khoảng cách xa bởi các lực lượng thân Iran như Kataib Hezbollah hay Asaib Ahl al-Haq.

Tuy được thiết kế đơn giản, UAV vũ trang có khả năng mang thuốc nổ chính xác đến mục tiêu và né tránh phần lớn hệ thống phòng không cũ kỹ hoặc không đủ bao phủ của Iraq. Hệ thống phòng không tầm thấp hiện có của Baghdad chủ yếu là vũ khí pháo phòng không, thiếu radar mảng pha AESA tầm ngắn, mạng lưới cảm biến tích hợp hoặc công nghệ chống UAV dựa trên sóng vi ba, laser hay gây nhiễu GPS.

Công nghệ UAV hiện đã phổ biến tới mức các nhóm vũ trang phi nhà nước có thể tiếp cận và vận hành. Các UAV sử dụng động cơ điện, hệ thống định vị vệ tinh thương mại và camera độ nét cao có thể được lắp ráp từ linh kiện dân sự. Trong trường hợp của Iraq, các UAV tấn công được cho là do Iran cung cấp hoặc huấn luyện vận hành, sử dụng các tuyến vận chuyển trên bộ qua biên giới phía đông để đưa thiết bị vào Iraq.

Một số UAV được sử dụng trong các vụ tấn công có thể mang các cảm biến định vị quán tính (INS) kết hợp GPS, cho phép bay chính xác trong môi trường bị gây nhiễu. Điều này khiến phương án đối phó bằng phá sóng thông thường trở nên kém hiệu quả nếu không có hệ thống tích hợp đa lớp như radar mảng pha tầm ngắn, hệ thống quang điện hồng ngoại (EO/IR), và vũ khí đánh chặn hiệu suất cao.

Giải pháp công nghệ

Để đối phó hiệu quả với UAV vũ trang, Iraq cần phải nâng cấp hệ thống phòng thủ của mình.

Radar tầm ngắn và cảm biến tích hợp: Những hệ thống như Skyshield (Thụy Sĩ) hoặc Giraffe 1X (Thụy Điển) có thể phát hiện UAV cỡ nhỏ ở khoảng cách gần, cho phép cung cấp dữ liệu mục tiêu theo thời gian thực cho các hệ thống đánh chặn.

Tổ hợp phòng không di động SHORAD: Các hệ thống như C-RAM (Mỹ) hoặc NASAMS (Na Uy) tích hợp tên lửa Stinger có thể được triển khai bảo vệ các điểm trọng yếu như cơ sở năng lượng, sân bay hoặc trụ sở chính phủ.

Công nghệ chống UAV phi truyền thống (C-UAS): Bao gồm hệ thống laser năng lượng cao, vũ khí vi sóng định hướng, hoặc thiết bị gây nhiễu GPS và tín hiệu điều khiển tần số rộng.

Phòng thủ mạng và phân tích tín hiệu: Triển khai hệ thống AI để giám sát lưu lượng truyền thông RF, phát hiện và theo dõi tín hiệu điều khiển UAV, cho phép vô hiệu hóa hoặc chiếm quyền điều khiển UAV ngay khi chúng xâm nhập không phận.

Tuy nhiên, các hệ thống này đòi hỏi ngân sách, đào tạo và hạ tầng tích hợp, điều mà chính quyền Baghdad chưa thực hiện hiệu quả trong những năm gần đây.

Ngoài yếu tố kỹ thuật, Iraq còn phải đối mặt với thách thức từ cơ chế kiểm soát lực lượng dân quân. Các nhóm vũ trang thuộc Lực lượng động viên nhân dân (PMF) vừa được chính phủ hỗ trợ tài chính, vừa hành động độc lập dưới ảnh hưởng của Iran. Điều này khiến việc truy trách nhiệm hoặc thu giữ thiết bị UAV không mang lại hiệu quả lâu dài, nếu không có cơ chế giám sát và răn đe rõ ràng.

Mỹ hiện duy trì hiện diện quân sự tại khu vực Kurdistan theo sứ mệnh chống khủng bố. Việc triển khai công nghệ phòng thủ UAV tại các căn cứ Mỹ tại đây có thể được mở rộng để hỗ trợ bảo vệ cơ sở hạ tầng dân sự. Các nước châu Âu hoặc NATO cũng có thể cung cấp giải pháp công nghệ thông qua cơ chế hỗ trợ an ninh hoặc hợp tác công nghiệp quốc phòng với điều kiện Iraq đảm bảo minh bạch trong việc sử dụng và không để công nghệ rơi vào tay dân quân vũ trang phi chính phủ.

UAV cảm tử Shahed-136, do công ty Shahed Aviation Industries của Iran phát triển, là một máy bay không người lái cảm tử (kamikaze) được đưa vào sử dụng từ năm 2021. Với thiết kế đơn giản, chi phí thấp (10.000 - 50.000 USD/chiếc), Shahed-136 là vũ khí chiến lược hiệu quả, thay đổi cách thức tác chiến hiện đại. UAV này có chiều dài 3,5m, sải cánh 2,5m, tầm hoạt động lên đến 2.500km (theo nhà sản xuất), tốc độ tối đa 185km/giờ, và mang đầu đạn nổ mảnh 30 - 50kg.

Shahed-136 được sử dụng rộng rãi trong cuộc chiến Nga - Ukraine và Trung Đông. Nó nổi bật với khả năng tấn công tầm xa, độ chính xác cao, và khó bị đánh chặn nhờ nhiều (do chi phí thấp). Phiên bản nâng cấp Shahed-136 MS tích hợp AI, camera hồng ngoại, và hệ thống dẫn đường chống nhiễu, tăng cường hiệu quả tác chiến.