Jensen Huang (kì 4):Đêm trước cách mạng AI và lần đích thân giao hàng nóng cho Elon Musk, Sam Altman
Năm 2012, mạng nơ-ron AlexNet giành chiến thắng vang dội tại cuộc thi ImageNet, châm ngòi cho cuộc cách mạng Học sâu làm thay đổi vận mệnh nhân loại.

Đằng sau cú nổ lịch sử ấy không phải là sự ăn may của Nvidia, mà là trái ngọt của hàng thập kỉ âm thầm chuẩn bị từ triết lí "thiết kế toàn diện" mà Jensen Huang đã nung nấu từ những năm 1980. Khi tự tay lái xe mang chiếc siêu máy tính DGX-1 đầu tiên đến trao cho OpenAI vào năm 2016, vị thuyền trưởng ấy hiểu rằng kỉ nguyên điện toán mới đã thực sự bắt đầu.
Di sản từ LSI Logic và tư duy Full-Stack của Jensen Huang
Để lí giải vì sao Nvidia là tập đoàn duy nhất ở tâm thế sẵn sàng khi vụ nổ lớn của trí tuệ nhân tạo bùng phát vào năm 2012, cần phải tua ngược cuộn băng lịch sử về Thung lũng Silicon những năm giữa thập niên 1980. Thời điểm ấy, thế giới điện toán bị chia cắt rạch ròi thành hai lãnh địa độc lập: một bên là các hãng bán dẫn chuyên sản xuất những con chip tiêu chuẩn bán đại trà, và bên kia là các hãng hệ thống máy tính mua linh kiện rời rạc về lắp ráp thành cỗ máy hoàn chỉnh.
Vừa tốt nghiệp Đại học Tiểu bang Oregon với thành tích xuất sắc cùng lời mời làm việc từ hầu hết các đế chế lừng lẫy như Intel, Texas Instruments, National Semiconductor, LSI Logic và AMD, chàng kỹ sư trẻ gốc Á Jensen Huang đã quyết định đầu quân cho AMD. Bị cuốn hút bởi sức mạnh của những bộ vi xử lí lưỡng cực tốc độ cao, ông lao vào thiết kế bộ giải mã lệnh, mạch tuần tự và hệ thống lập lịch đường ống dữ liệu với tất cả sự say mê của tuổi trẻ.
Những năm tháng tại AMD là phép thử khắc nghiệt đầu tiên đưa Jensen chạm tới bản chất vật lí trần trụi của ngành chế tạo vi mạch. Trong các phòng kĩ thuật thời bấy giờ, phần lớn các con chip vẫn được thiết kế hoàn toàn bằng tay, tỉ mỉ từng bóng bán dẫn và từng cổng logic một. Jensen dành hàng giờ căng thẳng bên bàn làm việc để cân đo những đánh đổi nghiệt ngã giữa các công nghệ quy trình như ECL, TTL và CMOS, nơi mỗi bước tăng về hiệu năng xử lí đều phải trả giá bằng mật độ bán dẫn và mức tiêu thụ điện năng tĩnh lẫn động.
Trong tâm trí của chàng kỹ sư trẻ khi ấy, hình ảnh của một bộ vi xử lí hiện lên như một thành phố vật lí chằng chịt những công tắc siêu nhỏ và dòng điện chạy xuyên qua. Thế nhưng, khi độ phức tạp của vi mạch tăng lên từng ngày, phương pháp thiết kế thủ công dần chạm tới giới hạn chịu đựng của trí óc con người.
Bước ngoặt nhận thức chỉ thực sự đến vào một ngày Jensen tìm cách tăng tốc công việc thiết kế bộ giải mã lệnh của mình. Ông tải về hai gói phần mềm tự động hóa thiết kế điện tử (EDA) mã nguồn mở do Đại học California tại Berkeley phát triển mang tên Equinat và Espresso. Trong khi Equinat chuyển đổi các phương trình toán học thành bảng chân trị, Espresso lại tối ưu hóa những bảng chân trị ấy thành cấu trúc logic tinh gọn hơn.
Dù kết quả ban đầu vẫn đòi hỏi bàn tay tinh chỉnh tỉ mỉ của người kỹ sư, sức mạnh của hai công cụ phần mềm ấy đã nhân bội năng suất của Jensen, cho phép một cá nhân đơn lẻ có thể làm chủ những thiết kế quy mô khổng lồ chưa từng thấy. Quan trọng hơn cả, trải nghiệm ấy đã đập tan hình dung cố hữu trong nội tâm ông: con chip không còn là một mạng lưới vật lí của bóng bán dẫn và cổng logic nữa, mà hình hài của nó đã biến thành ngôn ngữ.

Sự thức tỉnh ấy khiến Jensen lập tức nhận ra tầm vóc của lời mời gọi từ LSI Logic, công ty mà ông từng từ chối khi mới ra trường, nay lại tìm đến thông qua sự kết nối của một người đồng nghiệp cũ. Nếu chưa từng nếm trải sự gò bó của thiết kế thủ công tại AMD, có lẽ Jensen đã không thể thấu cảm hết cuộc cách mạng mà LSI Logic đang dẫn dắt. Cùng với VLSI Technology, LSI Logic đã giải phóng các hãng làm máy tính khỏi sự lệ thuộc vào linh kiện có sẵn, trao cho họ quyền năng tự thiết kế những con chip tùy biến cho riêng mình, cũng là tiền thân sơ khai của khái niệm hệ thống trên một vi mạch (SoC) sau này. Tại LSI Logic, Jensen không còn đứng ở vị trí của một kỹ sư chỉ biết thực thi bản vẽ, mà bước thẳng vào giao điểm chiến lược của ba tầng công nghệ: kiến trúc hệ thống, công cụ phần mềm tự động hóa và chế tạo vi mạch bán dẫn.
Chính vị thế độc tôn ở LSI Logic đã đưa Jensen trở thành đối tác kĩ thuật tin cậy của những kiến trúc sư hệ thống xuất sắc nhất tại Sun Microsystems. Ông trực tiếp sát cánh cùng Andy Bechtolsheim trong dự án máy trạm SPARCstation 1 đình đám, tham gia kiến tạo hệ thống điện toán phân tán quy mô lớn SunDragon, và hợp tác chặt chẽ với hai kỹ sư đồ họa kiệt xuất là Chris Malachowsky cùng Curtis Priem trong dự án hệ thống đồ họa Lego. Chứng kiến những cỗ máy tính tối tân được vận hành bởi những con chip thiết kế riêng biệt ấy, Jensen đã đi tới một dự cảm vượt xa thời đại. Đó là ranh giới giữa ngành công nghiệp bán dẫn và ngành công nghiệp hệ thống máy tính rồi sẽ xóa nhòa, chồng lấn và hòa quyện thành một thực thể khổng lồ duy nhất.
Nhiều thập kỉ sau, khi làn sóng Học sâu bắt đầu trỗi dậy từ bóng tối hàn lâm, Jensen Huang không hề nhìn nhận nó qua lăng kính chật hẹp của một người bán linh kiện phần cứng. Kí ức sâu đậm từ những ngày tháng ở LSI Logic đã khắc cốt ghi tâm vào tư duy quản trị của ông một chân lí bất biến: muốn tạo ra những bước nhảy vọt mang tính cách mạng, người kỹ sư không thể chỉ tối ưu hóa con chip một cách đơn lẻ rồi phó mặc phần còn lại cho thị trường.
Thay vào đó, mọi lớp công nghệ phải được hợp nhất trong một quy trình "đồng thiết kế toàn diện" (full-stack co-design), nơi kiến trúc phần cứng, hạ tầng hệ thống, công cụ lập trình, thư viện phần mềm và thuật toán được nhào nặn đồng thời như một cơ thể sống thống nhất. Trong khi phần còn lại của Thung lũng Silicon vẫn mải mê chạy đua tạo ra những bộ xử lí nhanh hơn từng phần trăm nhỏ lẻ, Jensen Huang đã âm thầm dùng tư duy kiến trúc sư hệ thống của thập niên 1980 để dựng sẵn toàn bộ bệ phóng, kiên nhẫn chờ đợi ngày trí tuệ nhân tạo cất cánh.
AlexNet và quyết định dịch chuyển toàn bộ tài nguyên công ty
Mùa thu năm 2012, giới khoa học máy tính toàn cầu vẫn chìm trong dư âm dài dằng dặc của "mùa đông AI", thuật ngữ ám chỉ hàng thập kỉ bế tắc khi trí tuệ nhân tạo bị xem như mảnh đất cằn cỗi của những lời hứa dang dở. Suốt nhiều năm, các nhà nghiên cứu miệt mài viết hàng triệu dòng mã quy tắc thủ công để dạy máy tính nhận diện một chiếc cốc hay khuôn mặt người, nhưng mọi thuật toán đều trở nên mong manh trước sự hỗn độn của thế giới thực. Giữa bầu không khí hoài nghi ấy, tại một phòng thí nghiệm khiêm tốn ở Đại học Toronto, giáo sư Geoffrey Hinton cùng hai nghiên cứu sinh Alex Krizhevsky và Ilya Sutskever đã âm thầm thực hiện một thí nghiệm làm thay đổi dòng chảy lịch sử. Không sở hữu siêu máy tính triệu USD, họ chỉ dùng hai chiếc card đồ họa chơi game phổ thông Nvidia GeForce GTX 580 chạy trên nền tảng CUDA để huấn luyện mạng nơ-ron tích chập sâu mang tên AlexNet.

Khi kết quả cuộc thi nhận diện hình ảnh ImageNet năm 2012 được công bố, cả cộng đồng thị giác máy tính bàng hoàng. AlexNet không chỉ chiến thắng, mà còn nghiền nát mọi thuật toán truyền thống được con người kì công lập trình suốt nhiều thập kỉ với độ chính xác bỏ xa phần còn lại. Ngay lập tức, một cơn địa chấn lan khắp các thánh đường học thuật từ Stanford, MIT đến Google. Giới khoa học nhận ra rằng nút thắt cổ chai kìm hãm mạng nơ-ron suốt nửa thế kỉ qua đã được tháo gỡ. Khi kết hợp dữ liệu lớn với sức mạnh tính toán song song của GPU, máy móc thực sự có thể tự học cách "nhìn" và thấu hiểu thế giới.
Tại trụ sở Nvidia ở Santa Clara, những báo cáo đầu tiên về kì tích AlexNet nhanh chóng được đặt lên bàn làm việc của Jensen Huang. Trong khi nhiều lãnh đạo ở Thung lũng Silicon chỉ coi đây là một trào lưu học thuật nhất thời, thì trong tâm trí Jensen, một tia chớp nhận thức dữ dội đã lóe lên. Nhìn xuyên qua những con số của ImageNet bằng lăng kính của một kiến trúc sư hệ thống từng trải qua cuộc cách mạng thiết kế vi mạch thập niên 1980, ông lập tức nhận ra đây không chỉ là một thuật toán thông minh hơn, mà là cuộc dịch chuyển kiến tạo làm rung chuyển toàn bộ ba tầng nền tảng của ngành điện toán.
Ở tầng thứ nhất, bản chất của việc tính toán đã thay đổi vĩnh viễn: Thay vì các lệnh xử lí tuần tự trên CPU, khối lượng tính toán khổng lồ của tương lai sẽ xoay quanh đại số tuyến tính, ma trận tensor và các mạng nơ-ron vận hành trên GPU. Ở tầng thứ hai, phương pháp luận tạo ra phần mềm bước sang một kỉ nguyên hoàn toàn mới, hệt như khoảnh khắc Jensen chứng kiến công cụ tự động hóa EDA thay thế việc vẽ tay từng bóng bán dẫn thuở trẻ. Và ở tầng thứ ba tức tầng sâu sắc nhất, ông nhìn thấy giới hạn của con người trong việc lập trình. Rõ ràng, thế giới thực chứa đầy dữ liệu phi cấu trúc, nhiễu loạn cùng vô số biến số ngoại lệ mà không một lập trình viên nào đủ sức viết mã thủ công để bao quát; các quy tắc cứng nhắc quá giòn gãy, và chỉ có trí tuệ nhân tạo tự học từ dữ liệu mới có thể viết nên những phần mềm vượt qua tầm với của bàn tay con người.
Thế nhưng, nhận diện được một cuộc cách mạng ở buổi bình minh là một chuyện, còn dám đặt cược sinh mệnh của một tập đoàn đại chúng tỉ đô vào nó khi doanh thu từ AI vẫn bằng không lại là một thử thách hoàn toàn khác. Giai đoạn 2012–2013, nguồn sống chính của Nvidia vẫn là thị trường card đồ họa chơi game, trong khi mảng chip di động Tegra đang chật vật tìm chỗ đứng. Chuyển hướng sang Học sâu đồng nghĩa với việc phải rút bớt nguồn lực kĩ thuật quý giá khỏi những mảng kinh doanh đang hái ra tiền, đập bỏ nhiều thói quen phát triển sản phẩm cũ và chấp nhận rủi ro hứng chịu thêm một làn sóng trừng phạt nữa từ Phố Wall.
Trong những giờ phút suy tư tĩnh lặng, đối diện với vô vàn ẩn số của một lĩnh vực còn sơ khai, Jensen Huang lại đánh thức thứ bản năng khởi nghiệp nguyên thủy từng giúp ông vượt qua những ngày tháng đen tối nhất. Đó là một liều pha trộn vừa đủ giữa sự ngây thơ và thái độ liều lĩnh trước những điều tưởng chừng bất khả thi. Ông tự hỏi mình câu hỏi quen thuộc mỗi khi đứng trước ngã rẽ sinh tử: "Chuyện này khó đến mức nào cơ chứ?" Jensen hiểu rằng trong những bước ngoặt lịch sử của công nghệ, sự an toàn là một ảo tưởng nguy hiểm; nếu chờ đến khi thị trường Học sâu trở nên rõ ràng và có lãi mới bắt đầu hành động, Nvidia sẽ vĩnh viễn đánh mất vị thế tiên phong.
Và rồi, một trong những cú bẻ lái táo bạo nhất lịch sử kinh doanh hiện đại đã được kích hoạt. Jensen Huang gửi đi thông điệp dứt khoát tới toàn bộ đội ngũ kỹ sư tinh nhuệ của Nvidia: Tập đoàn sẽ dồn toàn lực đặt cược tương lai vào Học sâu. Mọi nguồn lực từ thiết kế kiến trúc chip, tối ưu hóa trình biên dịch đến phát triển các thư viện chuyên biệt như cuDNN đều được tái cấu trúc để tăng tốc mạng nơ-ron nhân tạo. Không dừng lại ở việc bán phần cứng, Jensen biến Nvidia thành người truyền giáo và kiến tạo hệ sinh thái Học sâu trên toàn cầu, sát cánh cùng giới nghiên cứu từ những bước đi đầu tiên để kết nối đột phá phòng thí nghiệm với ứng dụng thực tiễn. Đêm trước của cuộc cách mạng số vĩ đại nhất đã khép lại; trong tâm thức của nhà lãnh đạo không đeo đồng hồ, Nvidia không còn là hãng sản xuất card đồ họa nữa, mà đã chính thức hóa thân thành động cơ cốt lõi thắp lửa cho kỉ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Chiếc DGX-1 trao tay OpenAI và cuộc tái định hình nền tin học
Tháng 8/2016, giữa buổi chiều đầy gió tại khu phố Mission District ở San Francisco, một chiếc xe dừng lại trước trụ sở khiêm tốn của một phòng thí nghiệm nghiên cứu phi lợi nhuận còn non trẻ mang tên OpenAI. Bước xuống từ ghế lái không phải một nhân viên giao nhận kĩ thuật, mà là Jensen Huang trong chiếc áo da đen quen thuộc. Cùng với một kỹ sư đi cùng, nhà lãnh đạo của Nvidia tự tay khiêng vào văn phòng một chiếc hộp kim loại nặng trĩu, chứa đựng cỗ máy siêu điện toán trí tuệ nhân tạo đầu tiên trên thế giới được gói gọn trong hình hài một máy chủ: Chiếc DGX-1 trị giá 129.000 USD, tích hợp tám bộ xử lí đồ họa Tesla P100 tối tân nhất thời bấy giờ.
Đón nhận món quà đặc biệt ấy là Elon Musk, Sam Altman, Greg Brockman và Ilya Sutskever, chàng nghiên cứu sinh năm xưa từng cùng giáo sư Geoffrey Hinton huấn luyện mạng AlexNet trên hai chiếc card chơi game. Trước khi rời đi, Jensen rút bút viết lên vỏ máy dòng đề tặng đầy trang trọng: "Gửi Elon và đội ngũ OpenAI! Vì tương lai của điện toán và nhân loại. Tôi trân trọng trao tặng các bạn chiếc DGX-1 đầu tiên trên thế giới".

Khoảnh khắc người đứng đầu một tập đoàn công nghệ trị giá hàng chục tỉ USD đích thân làm công việc của một người giao hàng mang theo nhiều tầng ý nghĩa sâu xa về thế giới nội tâm của Jensen Huang. Ở bề mặt, đó là sự tiếp nối tự nhiên của tinh thần phụng sự tận tụy mà cậu thiếu niên nhập cư từng thấm thía bên những dãy bàn ở quán ăn Denny’s nhiều thập kỉ trước: khi đứng trước những người tiên phong đang khai phá vùng đất mới, nhà lãnh đạo không ngồi trên tháp ngà ra lệnh, mà trực tiếp mang công cụ sắc bén nhất đặt vào tay họ.
Ở tầng sâu hơn, đó là trực giác sắc lạnh của một kiến trúc sư đã nhìn thấy trước bình minh của một thời đại mới. Năm 2016, thuật ngữ "AI tạo sinh" hay những mô hình ngôn ngữ khổng lồ như ChatGPT vẫn chưa hề tồn tại; phần lớn giới công nghệ vẫn chỉ hình dung trí tuệ nhân tạo qua những ứng dụng nhận diện khuôn mặt hay trợ lí giọng nói sơ khai. Thế nhưng, bằng sự nhạy cảm của người từng đặt cược cả sinh mệnh doanh nghiệp vào Học sâu bốn năm trước đó, Jensen cảm nhận rõ những mảng kiến tạo bên dưới nền tin học nhân loại đang dịch chuyển dữ dội.
Đằng sau chiếc hộp DGX-1 ấy là một cuộc tái định hình căn bản mà Jensen Huang nhận ra đang diễn ra đồng thời trên cả ba tầng nền tảng của khoa học máy tính. Ở tầng điện toán cốt lõi, cách thức máy móc xử lí thông tin đã thay đổi vĩnh viễn: thay vì phụ thuộc vào các lệnh tuần tự trên bộ vi xử lí trung tâm truyền thống, đại đa số khối lượng tính toán của tương lai giờ đây được thực hiện thông qua các phép tính ma trận tensor và đại số tuyến tính trong mạng nơ-ron trên GPU. Ở tầng công cụ và phương pháp luận, quy trình phát triển phần mềm đã lột xác hoàn toàn, hệt như bước ngoặt lịch sử khi các phần mềm tự động hóa thiết kế điện tử thay thế việc vẽ tay từng bóng bán dẫn thuở Jensen mới vào nghề.
Và ở tầng ứng dụng, trí tuệ nhân tạo đã phá vỡ bức tường giới hạn của lập trình thủ công: thế giới thực vốn chứa đầy dữ liệu phi cấu trúc, nhiễu loạn cùng vô số trường hợp ngoại lệ mà các thuật toán nguyên lí cứng nhắc không thể mở rộng quy mô, còn các quy tắc kinh nghiệm do con người viết ra lại quá mong manh và dễ gãy. Chỉ có phần mềm tự học từ dữ liệu mới đủ sức bao quát sự đa dạng vô tận của đời sống.
Từ hạt nhân là chiếc DGX-1 trao tay OpenAI, tư duy "đồng thiết kế toàn diện" của Jensen Huang tiếp tục mở rộng lên một quy mô chưa từng có tiền lệ. Ông nhận ra rằng trong kỉ nguyên trí tuệ nhân tạo, một con chip đơn lẻ hay thậm chí một chiếc máy chủ riêng biệt đã không còn là đơn vị đo lường sức mạnh nữa, toàn bộ trung tâm dữ liệu giờ đây phải vận hành như một cỗ máy tính khổng lồ duy nhất. Để kết nối hàng chục nghìn bộ xử lí đồ họa thành một bộ não thống nhất mà không bị nghẽn cổ chai bởi đường truyền, năm 2019, Jensen thực hiện thương vụ thâu tóm táo bạo nhất lịch sử Nvidia khi chi tới 6,9 tỉ USD để mua lại Mellanox, gã khổng lồ về công nghệ kết nối mạng tốc độ cao InfiniBand. Dù nỗ lực sau đó nhằm thâu tóm hãng thiết kế chip Arm trị giá 40 tỉ USD vấp phải rào cản từ các cơ quan quản lí toàn cầu và buộc phải hủy bỏ vào đầu năm 2022, nước cờ Mellanox đã chứng minh tầm nhìn siêu việt của Jensen: Hợp nhất sức mạnh tính toán, mạng lưới truyền dẫn và hệ sinh thái phần mềm thành một hạ tầng hoàn chỉnh cho các "nhà máy trí tuệ nhân tạo" tương lai.
Khi hạ tầng toàn diện ấy dần thành hình, làn sóng chuyển đổi bắt đầu tràn ra khỏi các phòng thí nghiệm tin học để tái cấu trúc mọi ngành công nghiệp trụ cột của nền kinh tế toàn cầu, từ y tế, bán lẻ, tiếp thị số cho đến sản xuất, giao thông vận tải và logistics. Đứng ngay tại tâm chấn của cuộc cách mạng vĩ đại này, Jensen Huang vừa mang niềm hân hoan của người khai mở, vừa giữ sự tỉnh táo của một kỹ sư lão luyện trước sức mạnh khổng lồ mà mình đang tiếp nhiên liệu. Ông thẳng thắn nhìn nhận rằng năng lực đột phá của trí tuệ nhân tạo là một con dao hai lưỡi, đòi hỏi giới công nghệ phải đầu tư và sáng tạo cho sự an toàn của AI quyết liệt không kém gì việc nâng cao năng lực của nó.
Trong tầm nhìn của Jensen, bài toán bảo vệ nhân loại trước những rủi ro của AI cũng phải được giải bằng chính AI: dùng trí tuệ nhân tạo để sàng lọc và làm sạch nguồn dữ liệu huấn luyện khổng lồ khỏi sự thiên kiến hay độc hại, tạo ra dữ liệu tổng hợp để tinh chỉnh mô hình phù hợp với các giá trị đạo đức, đồng thời xây dựng những hệ thống AI chuyên trách đóng vai trò "rào chắn" giám sát và giải mã tính minh bạch cho các AI khác.
Chuyến xe giao hàng thầm lặng tại San Francisco mùa hè năm 2016 ấy sau này được giới sử gia công nghệ xem như khoảnh khắc Prometheus trao ngọn lửa trí tuệ nhân tạo cho thế giới hiện đại. Từ một cậu bé nhập cư nhút nhát từng cọ rửa từng chiếc bàn ở quán Denny’s cho đến vị kiến trúc sư nắm giữ chiếc chìa khóa hạ tầng của kỉ nguyên mới, hành trình của Jensen Huang là minh chứng sống động cho sức mạnh của sự kiên định vượt thời gian
Thế nhưng, khi cơn khát trí tuệ của toàn nhân loại chính thức bùng nổ và đẩy Nvidia lên đỉnh cao quyền lực chưa từng thấy, câu hỏi lớn nhất lại đặt ra cho chính vị tỉ phú luôn diện áo da đen: Làm thế nào để một gã khổng lồ nghìn tỉ USD vẫn giữ được sự linh hoạt của một công ty khởi nghiệp và tiếp tục dẫn dắt trí tuệ nhân tạo bước ra khỏi màn hình máy tính để đi vào thế giới vật lí?
Đón đọc kì tới: Cuộc phiêu lưu tình ái


