Khu công nghệ cao TP.HCM đang thiếu gì?
Các trung tâm sản xuất tiên tiến, tiêu biểu là Khu công nghệ cao TP.HCM (SHTP) đang đứng trước yêu cầu phải nhanh chóng chuyển mình thành các đô thị thông minh.
Tuy nhiên, rào cản từ hạ tầng xanh, sự trống trải của mạng lưới nhà cung ứng nội địa, điểm nghẽn ươm tạo startup và quản trị dịch vụ công đang đòi hỏi những thay đổi căn bản trong tư duy chiến lược.
Những rào cản tăng trưởng bền vững
Nền kinh tế tri thức hiện nay đòi hỏi một bước đi vững chắc trong cuộc đua "chuyển đổi kép", song chặng đường này đang vấp phải những lực cản lớn ngay từ nền móng hạ tầng.
Nhận định về lỗ hổng đầu tiên liên quan đến hạ tầng xanh, ông Jeffrey Nah (Nhà sáng lập & CEO JN Capital & Growth Advisory; Future Ready Academy) cảnh báo trong nghiên cứu "Liệu các đô thị hiện đại có thể tăng tốc năng suất kinh tế trong cuộc đua chống lại sự sụp đổ khí hậu?" rằng, các trung tâm kinh tế và khu công nghệ cao (KCNC) hiện đại đang quá mải mê chạy theo tăng trưởng năng suất mà bỏ quên cuộc đua sinh tử chống lại sự sụp đổ khí hậu toàn cầu.
Chuyên gia phân tích thêm, dù SHTP hướng tới Net Zero vào năm 2045, thực tế vẫn thiếu hệ thống hạ tầng tích hợp kiểm soát dữ liệu phát thải theo thời gian thực để tối ưu hóa quy hoạch.
Đáng ngại hơn, ông dẫn chứng bài học trận lũ lụt lịch sử tại Thái Lan từng làm tê liệt hoàn toàn chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu để chứng minh các KCNC Việt Nam chưa có phương án quản trị rủi ro thiên tai chủ động. Thiếu hụt này khiến chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia tại đây luôn đứng trước nguy cơ tổn thương rất lớn trước các cú sốc thời tiết cực đoan.
Không chỉ đối mặt với các rủi ro ngoại cảnh mang tính thiên tai, nội lực sản xuất bên trong các khu công nghệ cũng đang bộc lộ những khoảng trống nội sinh đáng báo động.
GS.TS. Chang-Hee Hong (ĐH Quốc gia Jeonbuk, Hàn Quốc; Giáo sư danh dự ĐH Nguyễn Tất Thành) trong nghiên cứu "Bài học hành động cho Việt Nam từ mô hình bán dẫn Hàn Quốc" thẳng thắn vạch rõ lỗ hổng chí mạng thứ hai là sự thiếu vắng các nhà cung ứng vật liệu và thiết bị nội địa.
Từ kinh nghiệm trỗi dậy và suy giảm của ngành bán dẫn Nhật Bản và Hàn Quốc, ông Chang-Hee Hong lập luận rằng, sức mạnh thực sự và sự bền vững của một hệ sinh thái công nghệ vốn không nằm ở khâu lắp ráp thành phẩm, mà ẩn giấu ở tầng sâu của chuỗi giá trị - tức mảng vật liệu độ tinh khiết siêu cao và thiết bị sản xuất chính xác.
Ông chỉ rõ doanh nghiệp nội địa Việt Nam hiện đang thiếu trầm trọng năng lực công nghệ nội sinh này. Hệ quả là chúng ta rơi vào nghịch lí đón nhận các dự án FDI hàng tỉ USD nhưng hoàn toàn bất lực trong việc thúc đẩy chuyển giao công nghệ do thiếu một chương trình phát triển nhà cung ứng nội địa bài bản.
Nếu không sớm tháo gỡ điểm nghẽn và đưa các điều khoản ràng buộc về tỉ lệ nội địa hóa vào thỏa thuận đầu tư ban đầu, KCNC sẽ mãi chỉ là một "ốc đảo FDI" đóng gói gia công giá trị thấp và rất dễ bị các tập đoàn bỏ rơi khi chi phí nhân công gia tăng.
Khi năng lực công nghệ nội sinh của các doanh nghiệp lớn chưa đủ mạnh, kì vọng đột phá lại được đặt vào các doanh nghiệp non trẻ, song phân khúc này cũng đang bị cô lập khỏi dòng chảy toàn cầu.
Ở góc nhìn về hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, ông Edward Lim - Giám đốc BLOCK71 Việt Nam qua nghiên cứu "Mô hình BLOCK71: Từ Singapore đến TP. Hồ Chí Minh – Bài học vận hành hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo xuyên biên giới cho SHTP" chỉ ra lỗ hổng thứ ba khi nhận định hệ sinh thái khởi nghiệp của chúng ta đang thiếu các kết nối xuyên biên giới mang tính thực chất.
Phân tích dựa trên mô hình BLOCK71 thành công của Singapore, ông cho biết sự sống còn của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc "cầu nối số" - thứ giúp startup bản địa lập tức kết nối, tiếp cận với mạng lưới quỹ đầu tư mạo hiểm, chuyên gia và thị trường quốc tế.
Vị chuyên gia này nhấn mạnh, trái ngược với sự linh hoạt quốc tế đó, hoạt động ươm tạo tại Việt Nam vẫn mang tính cục bộ và nặng về thủ tục hành chính. Đồng thời, các khu công nghệ hiện đang thiếu đi những không gian kiến trúc sáng tạo mở nhằm tạo môi trường tương tác linh hoạt cho kỹ sư, nhà khoa học và giới đầu tư mạo hiểm.
Chính điểm nghẽn về cả cơ chế lẫn không gian vật lí này đã vô tình ngăn trở dòng vốn lẫn tri thức quốc tế chảy mượt mà vào các dự án ươm tạo trong nước.
Sự rời rạc trong kết nối đổi mới sáng tạo không chỉ diễn ra trên không gian quốc tế, mà còn hiển hiện ngay trong mối tương quan giữa khu công nghệ và đời sống xã hội xung quanh.
Đi sâu vào năng lực vận hành xã hội của một đô thị công nghệ, TS. Majo George - Trưởng khoa Kinh tế, ĐH Kinh tế – Tài chính TP.HCM) trong nghiên cứu "Quản trị chuyển đổi an toàn thực phẩm thông minh trong nền kinh tế công nghệ cao mới nổi" khẳng định lỗ hổng thứ tư khi vạch rõ sự thiếu hụt trong ứng dụng công nghệ số vào hệ thống quản trị an sinh xã hội - cụ thể là mảng an toàn thực phẩm thông minh.
Tiến sĩ nhận định định hướng công nghệ tại các KCNC hiện nay đang bị lệch hẳn về phía sản xuất phần cứng và chế tạo mà thiếu đi sự đồng bộ trong việc xây dựng nền tảng quản trị số cho hạ tầng dịch vụ công thiết yếu.
Ông chỉ rõ các công nghệ cốt lõi như AI, IoT và Big Data chưa được kết nối để giải quyết các bài toán liên ngành của đô thị như kiểm soát chuỗi thực phẩm sạch, truy xuất nguồn gốc hay quản lý dịch tễ.
Chính sự lệch pha mang tính định hướng này đã tạo ra một khoảng cách tương phản rất lớn: bên trong hàng rào KCNC là những dây chuyền vi mạch và tự động hóa hiện đại hàng đầu, nhưng ngay bên ngoài hàng rào, hệ thống quản lý xã hội và dịch vụ an sinh vẫn phải vận hành theo phương thức truyền thống và rời rạc dữ liệu.
Đồng bộ hóa cấu trúc quản trị công nghệ toàn diện
Tổng hòa góc nhìn từ hệ thống nghiên cứu của các chuyên gia cho thấy điều mà các KCNC Việt Nam đang "thiếu" không đơn thuần là vốn hay quỹ đất quy hoạch, mà là một tư duy hệ sinh thái đồng bộ và có chiều sâu.
Để khỏa lấp các khoảng trống chiến lược này, hệ thống giải pháp cốt lõi đòi hỏi những bước chuyển dịch quyết liệt trên cả bốn phương diện độc lập nhưng có mối quan hệ biện chứng với nhau.
Đầu tiên, ứng với cảnh báo của ông Jeffrey Nah về hạ tầng xanh, cần đẩy nhanh quy hoạch hệ thống thu thập dữ liệu phát thải theo thời gian thực. Các KCNC phải bảo đảm nguồn cung hạ tầng kỹ thuật nền tảng như điện sạch, nước siêu tinh khiết song hành với việc nâng cao năng lực chủ động chống chịu thiên tai để bảo vệ vững chắc chuỗi cung ứng.
Tiếp theo, dựa trên mô hình bán dẫn được GS.TS. Chang-Hee Hong đề xuất, đối với công nghiệp phụ trợ, thay vì chỉ dùng ưu đãi thuế để thu hút đầu tư, ban quản lý cần chủ động đưa các điều khoản bắt buộc về chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và cam kết tỷ lệ nội địa hóa vào thỏa thuận đầu tư ban đầu để kích hoạt năng lực công nghệ nội sinh.
Bên cạnh đó, để giải quyết triệt để điểm nghẽn đổi mới sáng tạo mà ông Edward Lim đã nêu, Việt Nam cần mạnh dạn áp dụng mô hình quản trị mở trong việc phát triển startup. Chúng ta cần tập trung đầu tư xây dựng các không gian kiến trúc sáng tạo tự do và thiết lập các "cầu nối xuyên biên giới" theo mô hình BLOCK71 nhằm phá bỏ rào cản hành chính, tạo động lực giúp các startup nội địa dễ dàng tiếp cận vốn và tri thức toàn cầu.
Cuối cùng, phản hồi lại nghiên cứu của TS. Majo George về quản trị xã hội, cần thực hiện tái định hình tư duy bằng cách đưa các ứng dụng công nghệ lõi như AI, Big Data từ phòng thí nghiệm ra giải quyết trực tiếp các bài toán thiết yếu về an sinh, y tế và an toàn đô thị.
Chỉ khi những "lỗ hổng" chiến lược này được lấp đầy bằng những hành động nhất quán và dài hạn theo đúng định hướng độc lập của các chuyên gia, các KCNC mới thực sự trở thành hạt nhân điều phối công nghệ đúng nghĩa. Đây sẽ là động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
