KOL – Hào quang, hệ lụy và trách nhiệm - Bài cuối: Dùng AI để lừa đảo, KOL cũng thành nạn nhân
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ AI, đặc biệt là Deepfake, đang biến các KOL thành nạn nhân bất đắc dĩ của các vụ lừa đảo tinh vi. Nhiều KOL chỉ phát hiện ra vụ việc khi nhận được hàng loạt đơn khiếu nại hay sự công kích từ cộng đồng. Hệ lụy đối với họ là cực kỳ nghiêm trọng.
AI phá vỡ những “điểm tựa” của lòng tin
Theo báo cáo từ Viettel Cyber Security, chỉ trong một quý của năm 2025, hệ thống đã quét và phát hiện 877 trang web giả mạo thương hiệu cùng gần 4.000 tên miền lừa đảo hoạt động tại Việt Nam. Công nghệ AI ngày càng tinh vi, khiến những cách kiểm tra bằng mắt thường hay trực giác như nhìn logo, kiểm tra người gửi hoặc nhận diện khuôn mặt…, không còn đủ khả năng phân biệt thật - giả.
Khi AI có thể tái tạo khuôn mặt, giọng nói và phong cách giao tiếp của một người, thì chính danh tính và uy tín của con người, có thể trở thành nguyên liệu cho các hoạt động lừa đảo. Mastercard chỉ ra rằng trong thời gian dài, con người thường xác thực thông tin dựa trên những “lối tắt” nhận thức. Đó có thể là một khuôn mặt thân quen, giọng nói quen thuộc, thương hiệu uy tín hoặc lời khuyên đến từ một người mà mình tin tưởng. Tuy nhiên, AI đang lần lượt phá vỡ những điểm tựa này.
Báo cáo của Mastercard dẫn chứng một số vụ lừa đảo bằng AI gây chú ý trong năm 2025. Trong đó, một đường dây tội phạm xuyên quốc gia đã giả danh lực lượng công an, lừa gần 400 nạn nhân cài đặt ứng dụng VNeID giả mạo để chiếm quyền điều khiển thiết bị, lấy đi hơn 160 tỉ đồng, tương đương khoảng 6 triệu USD.
Một vụ khác cho thấy AI đã được sử dụng để thao túng cả những nguồn thông tin vốn được xem là đáng tin cậy. Nhóm tội phạm cắt ghép, làm giả bản tin Thời sự VTV1 để quảng cáo bán xe thanh lí giá rẻ, khiến các nạn nhân sập bẫy, mất hàng trăm tỉ đồng trước khi Công an tỉnh Lai Châu bắt giữ 18 đối tượng.v.v…
Niềm tin dành cho người nổi tiếng cũng bị biến thành công cụ để trục lợi. Hàng loạt KOL như: Ca sĩ Hồ Ngọc Hà, diễn viên Ngô Thanh Vân, MC Quyền Linh, đạo diễn Lý Hải… bị những kẻ giấu mặt làm giả hình ảnh, giọng nói để quảng bá hoạt động cờ bạc, cho vay tiền, bán hàng giả trên mạng...
Deepfake tiếp tục mở rộng rủi ro này. Công nghệ AI hiện có thể mô phỏng hình ảnh và giọng nói của một người, tạo ra những đoạn video hoặc nội dung khiến người xem khó nhận biết đâu là thật, đâu là giả. Với KOL/KOC, việc giả mạo hình ảnh, giọng nói không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn có thể bị lợi dụng cho các hoạt động quảng cáo giả, lừa đảo hoặc tạo ra những phát ngôn mà người đó chưa từng thực hiện.
Mới đây, ca sĩ Khắc Việt phải lên tiếng cảnh báo sau khi hình ảnh, giọng nói của anh bị cắt ghép bằng công nghệ deepfake để quảng bá các hình thức cờ bạc. Trên trang cá nhân, Khắc Việt khẳng định anh chưa từng và sẽ không tham gia hay quảng bá cho các hoạt động cờ bạc, lừa đảo hoặc những hình thức vi phạm pháp luật. Nam ca sĩ cho rằng việc sử dụng hình ảnh, giọng nói để mạo danh không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân anh mà còn có thể khiến cộng đồng bị thiệt hại.
“Tôi mong tất cả mọi người hãy tỉnh táo, cảnh giác cao độ, không tin - không chia sẻ - không tham gia bất kỳ đường link hay thông tin nào mạo danh tôi. Xin hãy cùng nhau chia sẻ thông tin này để mọi người không trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo tinh vi”
Ca sĩ Khắc Việt cảnh báo
Trước đó, vợ chồng đạo diễn Lý Hải - Minh Hà cũng thông báo trên trang Facebook chính thức về việc bị các đối tượng xấu sử dụng công nghệ AI để giả mạo hình ảnh, giọng nói. Nội dung giả mạo được sử dụng để lôi kéo người dùng tham gia cờ bạc và các hình thức lừa đảo tuyển dụng việc làm tại nhà.
Ca sĩ Đan Trường cũng từng cảnh báo khi hình ảnh của anh bị lấy và chỉnh sửa khuôn mặt, đưa vào các video quảng cáo dịch vụ cho vay nặng lãi, sữa hạt và thực phẩm chức năng.
Điểm đáng chú ý là các video giả mạo bằng AI ngày càng khó nhận biết bằng mắt thường. Hình ảnh, khẩu hình và giọng nói của người nổi tiếng có thể được mô phỏng với độ tương đồng cao, khiến người xem dễ nhầm đó là nội dung do chính nhân vật thực hiện.
Dù nhiều nghệ sĩ đã chủ động cảnh báo, đề nghị cộng đồng báo cáo các tài khoản và nội dung giả mạo, những video này vẫn có nguy cơ tiếp cận một lượng lớn người dùng. Khi hình ảnh của người nổi tiếng được sử dụng như một “bảo chứng” giả, người xem có thể mất cảnh giác và thực hiện theo những lời mời gọi, đường link hoặc hướng dẫn được cài cắm trong nội dung.
Có thể nói, một gương mặt nổi tiếng có thể bị sao chép để xuất hiện trong các video quảng cáo hoặc nội dung kêu gọi đầu tư. Một đoạn âm thanh công khai chỉ cần vài giây cũng có thể trở thành dữ liệu để AI mô phỏng giọng nói. Từ đó tạo ra những cuộc gọi, với nội dung khẩn cấp nhằm yêu cầu nạn nhân chuyển tiền.
Ngay cả thương hiệu cũng không còn là dấu hiệu đủ mạnh để xác định độ tin cậy. Theo Mastercard, một cuộc gọi video trên Zoom với sự xuất hiện của ban lãnh đạo, giám đốc tài chính (CFO) và đồng nghiệp cũng có thể được dàn dựng bằng Deepfake.
Công dân số tử tế phải biết phân biệt "sáng tạo" với "lừa đảo"
Ông Nguyễn Lâm Thanh - Giám đốc Công ty TNHH TikTok Việt Nam, cho rằng: "Việt Nam là một trong những quốc gia sớm xây dựng khung pháp lí về AI. Đây là cơ sở để các nhà sáng tạo tận dụng công nghệ, tạo ra nội dung với chi phí hợp lí, đồng thời hình thành một không gian hoạt động rõ ràng hơn cho cộng đồng công dân số trên không gian mạng".
Tuy nhiên, công nghệ càng dễ sử dụng thì yêu cầu về trách nhiệm của công dân số càng cao. Một trong những vấn đề được ông Thanh nhấn mạnh là tính minh bạch đối với nội dung có sự tham gia của AI.
“Quan trọng hơn nữa là việc này tạo ra sự minh bạch về trách nhiệm. Nội dung do ai tạo ra thì người đưa nội dung đó lên nền tảng phải chịu trách nhiệm. Với nội dung được gắn nhãn AI, tài khoản đưa nội dung đó lên không gian mạng cũng phải chịu trách nhiệm”
Ông Nguyễn Lâm Thanh
Ở đây, vấn đề không chỉ là AI có thể tạo ra nội dung gì, mà là con người sử dụng công cụ đó như thế nào. Một công dân số tử tế có trách nhiệm, cần biết phân biệt giữa việc làm "sáng tạo" với hành vi "lừa đảo"; giữa sử dụng công nghệ để cung cấp thông tin và sử dụng công nghệ để thao túng người khác.
Theo ông Nguyễn Lâm Thanh, thông tin sai sự thật và nội dung xấu độc cũng không thể được giải quyết bởi một nền tảng đơn lẻ. Người dùng cần có cơ chế báo cáo; nền tảng cần có quy trình xử lí; cơ quan quản lí cần phối hợp để xác minh những nội dung vi phạm.
Điều đó cho thấy trách nhiệm trên không gian mạng là trách nhiệm của cả hệ sinh thái, nhưng điểm bắt đầu vẫn là từng tài khoản, từng nội dung và từng hành vi của mỗi cư dân trên không gian mạng.
Trong khi đó, ông Đặng Nam Hải Triều nhấn mạnh nguyên tắc “kiểm trước, tin sau”. Trước một thông tin đang được chia sẻ nhanh, người làm nội dung cần dừng lại để kiểm tra nguồn phát ra thông tin, đối chiếu với các nguồn chính thức và xác định bối cảnh trước khi quyết định đăng tải. Với những vấn đề liên quan đến sự kiện xã hội, chính sách hoặc những thông tin có khả năng gây tác động lớn, việc kiểm chứng càng cần được đặt lên trước tốc độ.
AI có thể giúp người sáng tạo rút ngắn thời gian sản xuất, mở rộng khả năng tìm kiếm ý tưởng và hỗ trợ nhiều công đoạn trong quy trình làm nội dung. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế trách nhiệm của người đứng tên sản phẩm. Người sáng tạo vẫn phải là người quyết định thông tin nào được đưa ra công chúng và chịu trách nhiệm về nội dung đó.
Những buổi phát sóng trực tiếp thu hút hàng trăm ngàn lượt xem cùng cơn mưa bình luận tung hô từng là "chiếc ngai vàng" giúp nhiều cá nhân tự tạo cho mình một quyền lực ảo. Nhưng khi ánh đèn quay gạt đi, thực tế phũ phàng hiện ra: không có "kim bài miễn tử" nào tồn tại trên không gian mạng. Trong thời gian qua, dư luận liên tục chứng kiến hàng loạt "thần tượng ảo" và "giang hồ mạng" sa lưới khi cơ quan chức năng đồng loạt ra quân bóc gỡ những hành vi coi thường pháp luật.
Niềm tin số như một “hạ tầng thiết yếu” của xã hội số
Trung tướng Lê Xuân Minh - Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) thuộc Bộ Công an nhìn vấn đề ở một tầng sâu hơn. Theo ông, không gian số hiện đã trở thành một “không gian sống thứ hai” và là một “không gian chiến lược”. Vì vậy, những vấn đề xảy ra trên không gian này, không còn là những hiện tượng riêng lẻ của công nghệ, mà liên quan trực tiếp đến an ninh, văn hóa, xã hội và sự phát triển của quốc gia.
Ông chỉ ra nhiều thách thức đang tác động đến môi trường số như: Lạm dụng sức ảnh hưởng, tin giả và lừa đảo trực tuyến làm suy giảm niềm tin; trẻ em, người lớn tuổi và những người thiếu kỹ năng số dễ trở thành nhóm bị tổn thương; những nội dung độc hại gây sức ép lên văn hóa; thuật toán có thể thúc đẩy dòng lưu lượng tiêu cực; AI đặt ra những vấn đề mới về thiên kiến; trong khi người dùng có nguy cơ bị tác động, thao túng về tâm lí và nhận thức.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Trung tướng Lê Xuân Minh. Ông Minh không xem niềm tin số chỉ như một khẩu hiệu về ứng xử trên mạng. Ông đặt niềm tin số như một “hạ tầng thiết yếu” của xã hội số.
Khi niềm tin bị suy giảm, người dùng không còn biết đâu là thông tin thật, đâu là giả; đâu là người thật, đâu là nội dung được tạo dựng; đâu là lời khuyên đáng tin cậy và đâu là thông tin nhằm thao túng. Khi đó, sự phát triển của công nghệ không đồng nghĩa với sự phát triển của xã hội.
Trung tướng Lê Xuân Minh kêu gọi cộng đồng dân cư mạng, cộng đồng KOL/KOC chuyển hóa sức ảnh hưởng thành nguồn lực tích cực cho xã hội. Người dân thường xuyên tương tác trên mạng xã hội, người có sức ảnh hưởng lớn trên không gian mạng, không chỉ sử dụng sức mạnh của mình để tạo xu hướng. Mặt khác, cần dũng cảm lên tiếng trước cái xấu, bảo vệ cái tốt và kể những câu chuyện đẹp về truyền thống, văn hóa, con người Việt Nam.
Để việc này không dừng ở lời kêu gọi, ông đề cập đến Bộ tiêu chuẩn tín nhiệm người có ảnh hưởng và Chương trình Tín nhiệm, cùng định hướng phát triển Liên minh Niềm tin số và các Câu lạc bộ Niềm tin số tại các địa phương. Những công cụ này hướng đến việc hình thành một hệ sinh thái đồng hành với những nhà sáng tạo nội dung có trách nhiệm.
Không gian mạng không chỉ dành cho KOL/KOC. Nếu không gian số đã trở thành “không gian sống thứ hai”, thì mỗi người dùng đều là một công dân số trong không gian ấy. Công dân số không chỉ cần biết cách bảo vệ mình trước lừa đảo, tin giả hay nội dung độc hại, mà còn phải ý thức rằng chính mình có thể trở thành người lan truyền những thứ đó cho người khác.
Trung tướng Lê Xuân Minh - - Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) thuộc Bộ Công an
Vì vậy, trở thành công dân số, trước hết là biết dừng lại trước khi chia sẻ một thông tin chưa được kiểm chứng. Biết tôn trọng sự thật. Biết chịu trách nhiệm với lời nói, hình ảnh và nội dung mình đưa lên. Đồng thời, biết sử dụng công nghệ để tạo ra giá trị, thay vì gây tổn hại cho người khác.
Từ người sáng tạo nội dung đến người dùng bình thường, mỗi tài khoản đều có thể là một “trạm phát sóng”. Khi những trạm phát sóng ấy cùng lựa chọn sự tử tế, sự thật và trách nhiệm, niềm tin số mới có thể trở thành nền tảng cho một không gian mạng của luật pháp, hợp tác và phát triển.
(Hết)
.jpg)
