Luật Phát triển đô thị: Mở không gian thể chế để TP.HCM tự quyết, tự chịu trách nhiệm
Dự án Luật Phát triển đô thị được xây dựng với mục tiêu tạo lập một khuôn khổ pháp lí ổn định, đồng bộ và đột phá cho quá trình phát triển các đô thị.
Với TP.HCM, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở những quy định quản lí đô thị, mà sâu hơn là cách luật mở rộng không gian phân quyền, trao quyền để thành phố chủ động xây dựng, lựa chọn và thử nghiệm chính sách.
Phóng viên Một Thế Giới trao đổi với bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh - Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM, về những vấn đề tâm đắc và kỳ vọng khi luật đi vào cuộc sống.
Tạo cơ chế vượt trội cho TP.HCM
- Thưa bà, dưới góc độ cơ quan tham mưu về xây dựng thể chế, đâu là những điểm bà tâm đắc nhất trong dự án Luật Phát triển đô thị?
- Bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh: Điều tôi tâm đắc nhất là những quy định tạo cơ chế vượt trội cho TP.HCM trong xây dựng và thực thi chính sách.
Điểm quan trọng là thành phố được trao thêm thẩm quyền để ban hành những quy định phù hợp với đặc thù phát triển của mình, kể cả trong những trường hợp có sự khác biệt với quy định chung của luật, nghị định, thông tư, trong phạm vi và điều kiện mà luật cho phép.
Đây là một bước tiến đáng chú ý về tư duy xây dựng thể chế. Bởi một đô thị lớn như TP.HCM có những vấn đề rất riêng, tốc độ phát triển nhanh và luôn xuất hiện những yêu cầu mới. Nếu mọi vấn đề đều phải chờ một quy định chung thì đôi khi chính sách sẽ không theo kịp thực tiễn.
Một điểm tôi đánh giá rất cao nữa là cơ chế cho phép TP.HCM tiếp nhận những chính sách vượt trội đã được áp dụng ở địa phương khác hoặc trong một lĩnh vực khác.
Sau khi luật có hiệu lực từ ngày 1/10, nếu xuất hiện một chính sách có tính vượt trội, HĐND thành phố được quyết định việc áp dụng chính sách đó cho TP.HCM theo quy định.
Ý nghĩa của cơ chế này nằm ở khả năng thích ứng. Thành phố không nhất thiết phải chờ sửa luật mỗi khi xuất hiện một mô hình mới, một cách làm hiệu quả ở nơi khác. Thành phố có thể chủ động nghiên cứu, lựa chọn và áp dụng những chính sách phù hợp.
- Như vậy, có thể nói đây là sự thay đổi từ tư duy “xin cơ chế” sang chủ động kiến tạo cơ chế?. Cơ chế thí điểm trong dự án luật cũng được đánh giá là một điểm đáng chú ý. Bà nhìn nhận thế nào về quy định này?
- Bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh: Tôi cho rằng đó là một cách nhìn có thể tham khảo. Điều quan trọng là thành phố được trao công cụ để chủ động hơn trong xây dựng chính sách. Nhưng đi cùng với quyền chủ động đó phải là trách nhiệm rất lớn của các cơ quan tham mưu và cơ quan quyết định.
Bởi nếu được trao quyền mà không chủ động sử dụng thì cơ chế mới cũng không tạo ra thay đổi. Ngược lại, nếu biết vận dụng đúng và hiệu quả, không gian phát triển sẽ rộng hơn rất nhiều. Cơ chế thí điểm lần này tạo ra một không gian chủ động hơn cho thành phố.
Trước đây, khi muốn thực hiện một chính sách thí điểm, thành phố phải thực hiện quy trình xin ý kiến cấp có thẩm quyền, sau đó trình Quốc hội theo quy định. Nay, trong những lĩnh vực, điều kiện và nguyên tắc mà luật quy định, sau khi có ý kiến của cấp có thẩm quyền, Hội đồng Nhân dân thành phố được quyền ban hành nghị quyết để thực hiện thí điểm.
Tất nhiên, đây không phải là cơ chế mở hoàn toàn. Việc thí điểm vẫn phải nằm trong những giới hạn và điều kiện nhất định.
Nhưng điều đáng nói là luật đã tạo ra một cách tiếp cận linh hoạt hơn. Thành phố có thể thử nghiệm những chính sách mới trong một khuôn khổ được kiểm soát. Nếu hiệu quả, mô hình có thể trở thành cơ sở để hoàn thiện chính sách.
Tôi tâm đắc với những quy định này bởi chúng liên quan trực tiếp đến việc xây dựng thể chế cho thành phố. Nghe có vẻ rất lý thuyết, nhưng thực chất đây lại là phần quyết định “sức sống” của luật.
Luật thích ứng với cuộc sống, thay vì cuộc sống chờ luật
- Vì sao bà gọi đó là “sức sống” của luật? Với một đạo luật trao thêm nhiều quyền chủ động như vậy, bà kỳ vọng điều gì khi luật được triển khai tại TP.HCM?
- Bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh: Bởi thực tiễn phát triển luôn đi trước quy định pháp luật ở một mức độ nhất định.
Hôm nay chúng ta có thể chưa hình dung hết những vấn đề đô thị sẽ phát sinh trong vài năm tới. Nếu mỗi chính sách mới đều phải chờ sửa luật thì khả năng thích ứng sẽ rất hạn chế.
Cơ chế lần này cho phép thành phố chủ động hơn trong việc tiếp nhận những chính sách mới, mô hình mới và cách làm mới, tất nhiên trong khuôn khổ pháp luật. Đó chính là khả năng để luật thích ứng với cuộc sống, thay vì cuộc sống luôn phải chờ luật thay đổi.
Tôi kỳ vọng nhất vào khâu tổ chức thực hiện, nhưng cũng đây là thách thức lớn nhất. Luật này trao quyền và phân quyền khá toàn diện, triệt để cho thành phố. Điều đó đồng nghĩa với việc trách nhiệm của bộ máy thực thi cũng lớn hơn rất nhiều.
Trung ương có thể quy định những nhóm vấn đề, những nguyên tắc và giới hạn. Nhưng để biến những nguyên tắc đó thành chính sách cụ thể, giải pháp cụ thể, phương án cụ thể thì cần sự chủ động của chính thành phố.
Các cơ quan tham mưu phải biết đặt câu hỏi: trong khuôn khổ luật đã mở, chúng ta có thể làm gì tốt hơn cho thực tiễn? Có thể thiết kế chính sách nào phù hợp hơn với đặc thù của TP.HCM?
Đó là một yêu cầu rất khác so với việc chỉ thực hiện một quy định có sẵn.Vì vậy, luật mở ra cơ hội rất lớn, nhưng cơ hội ấy chỉ trở thành kết quả nếu bộ máy thực thi đủ chủ động, năng động và có năng lực xây dựng chính sách.
- TP.HCM hiện có không gian phát triển mới, bao gồm biển và các khu vực đảo. Câu chuyện khu kinh tế đặc biệt cũng được quan tâm. Bà có kỳ vọng gì ở hướng này?
- Bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh: Hiện tại chưa thể khẳng định TP.HCM sẽ có khu kinh tế đặc biệt. Vấn đề này còn phải chờ Chính phủ ban hành nghị định quy định tiêu chí, điều kiện để được công nhận. Khi có các tiêu chuẩn cụ thể, thành phố mới có cơ sở đánh giá khả năng đáp ứng.
Nếu TP.HCM đáp ứng các tiêu chí, điều kiện theo quy định thì tôi nghĩ lãnh đạo thành phố cũng sẽ có những kỳ vọng và nghiên cứu hướng triển khai phù hợp.
Tháo gỡ nhiều điểm nghẽn pháp lí
- Một vấn đề được dư luận quan tâm là khả năng Luật Phát triển đô thị góp phần tháo gỡ những dự án tồn đọng, trong đó có câu chuyện Thủ Thiêm. Bà nhìn nhận vấn đề này ra sao?
- Bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh: Luật có một nội dung quan trọng liên quan đến việc giải quyết những khó khăn, vướng mắc của các dự án tồn đọng.
Nội dung này được kế thừa từ những cơ chế mà Quốc hội đã ban hành trước đó, trong đó có Nghị quyết 29/2026/QH16, cũng như kinh nghiệm từ Luật Thủ đô.
Trên thực tế, TP.HCM đã và đang triển khai xử lí những vướng mắc của các dự án tồn đọng theo các cơ chế hiện hành. Đối với những dự án đã có bản án của tòa án hoặc kết luận của cơ quan kiểm tra, thanh tra, thành phố cũng đang thực hiện việc xử lí theo quy định.
Việc đưa nội dung này vào luật có ý nghĩa ở chỗ tạo thêm cơ sở pháp lí để tiếp tục giải quyết những điểm nghẽn đã tồn tại trong thời gian dài.
Đối với một đô thị có quy mô và tốc độ phát triển như TP.HCM, việc tháo gỡ các dự án tồn đọng cũng đồng nghĩa với việc khơi thông những nguồn lực đang bị mắc kẹt.
- Từ những gì bà chia sẻ, có thể thấy Luật Phát triển đô thị không đơn thuần là một đạo luật về quản lí đô thị. Đó còn là câu chuyện về năng lực tự chủ và khả năng kiến tạo chính sách của TP.HCM?
- Bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh: Tôi nghĩ đó là một cách nhìn phù hợp. Điều đáng chú ý của luật đối với TP.HCM là tạo thêm không gian để thành phố chủ động hơn trong xây dựng và thực thi chính sách.
Nhưng quyền hạn càng lớn thì trách nhiệm càng lớn. Khi được trao quyền, thành phố cũng phải tự chịu trách nhiệm nhiều hơn về chất lượng của chính sách và hiệu quả thực thi.
Luật đã mở ra một không gian. Vấn đề còn lại là thành phố có đủ chủ động để bước vào không gian đó hay không, có biến những quy định mang tính nguyên tắc thành những chính sách cụ thể, sát thực tiễn hay không.
Nếu làm được, tôi cho rằng đây sẽ là một nền tảng quan trọng để TP.HCM phát huy tốt hơn những lợi thế và nguồn lực của mình, đồng thời tạo ra động lực mới cho quá trình phát triển đô thị trong giai đoạn tới.
