MRV minh bạch giảm phát thải, nâng giá trị hạt gạo Việt Nam
MRV lượng hóa giảm phát thải, minh bạch dữ liệu, mở cơ hội nâng giá trị lúa gạo xanh trong liên kết sản xuất.
Xung quanh vấn đề trên, phóng viên Tạp chí Một Thế Giới đã phỏng vấn PGS.TS. Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp - Viện Khoa học nông nghiệp - Bộ Nông nghiệp & Môi trường.
- Thưa PGS. TS. Mai Văn Trịnh, vì sao MRV cần thiết trong liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa phát thải thấp?
- PGS. TS. Mai Văn Trịnh: Canh tác lúa là một nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất là khí metan (CH4) từ ruộng lúa ngập nước trong điều kiện yếm khí. Vì vậy, giảm phát thải trong sản xuất lúa vừa đáp ứng kế hoạch giảm phát thải của quốc gia, vừa góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Quan trọng hơn, đây là cơ sở chuyển sản xuất lúa theo hướng xanh, chất lượng cao, phát thải thấp và có giá trị gia tăng.
Thực tế đã có nhiều giải pháp. Rút nước phơi ruộng, đặc biệt tưới ngập khô xen kẽ (AWD), giúp giảm thời gian yếm khí và có thể giảm phát thải CH4 từ 30 đến 50%. Quản lí rơm rạ cũng rất quan trọng. Thay vì đốt gây phát sinh CO2, CH4, N2O, bụi mịn và carbon đen, có thể ủ rơm làm phân hữu cơ hoặc sử dụng làm nguyên liệu sinh khối. Trong trường hợp bất khả kháng thì cần phải vùi rơm rạ đúng cách với thời gian vùi đảm bảo trên 30 ngày trước khi gieo cấy lúa. Với phân bón, cần bón phân theo nhu cầu cây lúa theo nguyên tắc 4 đúng là đúng loại, đúng lượng, đúng thời điểm và đúng cách bón, dùng phân đạm chậm tan và phân đạm phân giải chậm để hạn chế N2O.
Nhưng áp dụng biện pháp giảm phát thải mới chỉ là bước đầu. Muốn chứng minh đã giảm bao nhiêu phát thải, chúng ta phải có dữ liệu tin cậy. MRV giúp xác định chính xác mức giảm phát thải, tạo niềm tin cho đối tác và nhà đầu tư, đồng thời là cơ sở để Việt Nam tham gia thị trường carbon toàn cầu. Đồng thời, MRV giúp tăng minh bạch trong các báo cáo giảm phát thải khí nhà kính, cung cấp dữ liệu cho hoạch định chính sách và giảm nguy cơ tính trùng lặp đối với tín chỉ carbon, hỗ trợ thực hiện các chương trình giảm phát thải như NDC (Nationally Determined Contributions - Đóng góp do quốc gia tự quyết định), phát thải ròng bằng 0 của Chính phủ.
- Quy trình MRV được triển khai thế nào để dữ liệu từ đồng ruộng có thể trở thành căn cứ tính giảm phát thải?
- PGS. TS. Mai Văn Trịnh: Quy trình gồm các khâu chính: đăng kí; thiết lập và tính phát thải cơ sở; giám sát, tính phát thải và lượng giảm phát thải; báo cáo; cuối cùng là thẩm định. Trước hết, tổ chức, cá nhân lựa chọn biện pháp giảm phát thải, đăng kí diện tích tham gia và đăng ký vào hệ thống dữ liệu MRV. Thông tin đăng kí sẽ được kiểm tra, cập nhật vào cơ sở dữ liệu để triển khai đo đạc.
Sau đó phải xác định phát thải cơ sở, tức mức phát thải trước khi áp dụng biện pháp giảm phát thải. Diện tích được nhóm các đơn vị đồng nhất về phát thải, gọi là SPOT, là một khoảnh đất có điều kiện tương đồng về khí hậu, sinh thái, đất, độ dốc, tưới tiêu, giống, lịch thời vụ và quản lí nước. Dữ liệu cơ sở gồm giống, phân bón, nước, rơm rạ, nhiên liệu và các yếu tố liên quan. Hệ số phát thải được ưu tiên sử dụng từ phương pháp bậc 3 theo phương pháp mô hình hoá, đến bậc 2 của quốc gia hoặc bậc 1 theo IPCC.
Trong giai đoạn giám sát, điểm theo dõi phải đại diện cho từng SPOT. Số liệu được thu thập từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhiên liệu cơ giới, lượng rơm rạ cày vùi và thời điểm vùi. Chế độ nước trước và trong vụ cũng phải được theo dõi. Với AWD, cần xác định ngày đầu tiên mặt ruộng không có nước cùng với số liệu mực nước, ảnh chụp minh chứng ruộng cạn nước. Hoạt động theo dõi này được lặp lại vào ngày thứ 4. Nếu ruộng lúa vẫn cạn thì được ghi nhận là rút nước thành công. Nếu ruộng lúa ngập nước thì được ghi nhận là rút nước không thành công. Khi có cảm biến mực nước, dữ liệu có thể kết nối phần mềm MRV và kết hợp ảnh làm minh chứng.
Ảnh chụp mặt ruộng cần được tải lên hệ thống, tốt nhất trong 24 giờ. Sau mỗi vụ còn phải thu thập năng suất, lượng rơm rạ và tỉ lệ rơm rạ đốt, sử dụng hoặc để lại ruộng. Báo cáo MRV theo vụ được nộp chậm nhất 10 ngày làm việc sau thu hoạch; báo cáo MRV năm chậm nhất 15 ngày làm việc sau vụ cuối. Sau đó các Sở Nông nghiệp và Môi trường tổng hợp, MRV ngành tiếp tục tổng hợp và công bố kết quả.
- Theo ông, yêu cầu then chốt nào giúp MRV vừa đáng tin cậy, vừa nâng giá trị thương mại của lúa gạo phát thải thấp?
- PGS. TS. Mai Văn Trịnh: Điều quyết định là dữ liệu phải đầy đủ, chính xác, minh bạch và có thể kiểm chứng. MRV không chỉ là phần mềm hay biểu mẫu, mà là quy trình quản lí dữ liệu xuyên suốt từ đồng ruộng đến cấp ngành. Người sản xuất, cán bộ cơ sở, cơ quan chuyên môn và đơn vị thẩm định phải thực hiện đúng trách nhiệm.
QA/QC phải được tích hợp trong toàn bộ quy trình. Đảm bảo chất lượng (QA) bao gồm kiểm tra ngẫu nhiên, đánh giá hiệu suất MRV theo mùa và hằng năm, kiểm tra việc thực hiện các hoạt động kiểm soát. Kiểm soát chất lượng (QC) yêu cầu giám sát đúng thời gian, báo cáo ngay sau thu thập, phát hiện giá trị bất thường, kiểm tra lỗi tính toán và xác nhận dữ liệu trước khi gửi.
Hệ thống MRV số sẽ có chức năng tự động để kiểm soát dữ liệu: chỉ cho gửi khi đủ thông tin, gắn cờ giá trị ngoại lệ và cho phép địa phương rà soát trước khi cập nhật. Dữ liệu sau 24 giờ nhập vào hệ thống được lưu và không thể thay đổi hay sửa chữa. Hồ sơ, dữ liệu liên quan phải được lưu trữ ít nhất 10 năm trên cơ sở dữ liệu MRV quốc gia.
Thẩm định là bước bảo đảm kết quả giảm phát thải có độ tin cậy. Hồ sơ cần được kiểm tra về diện tích, giống, phân bón, lịch rút nước, mực nước, ảnh, năng suất và lượng rơm rạ; đồng thời tính độ không chắc chắn để xác định mức giảm phát thải và số tín chỉ carbon.
Khi dữ liệu được đo đúng, báo cáo đầy đủ, thẩm định nghiêm túc và có minh chứng rõ ràng, sản phẩm lúa gạo không chỉ được đánh giá bằng năng suất mà còn bằng chất lượng môi trường và mức phát thải. Đây là nền tảng nâng tính minh bạch của tín chỉ carbon, tăng niềm tin đối tác và nâng giá trị thương mại của lúa gạo xanh. Hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc người dân tuân thủ quy trình và các điều kiện như thời tiết, đất đai, hạ tầng. Vì vậy, MRV phải đi cùng đào tạo, hướng dẫn kĩ thuật và tổ chức sản xuất phù hợp, minh bạch trong toàn chuỗi lúa gạo.
