Mỹ hoãn việc áp thuế chip Trung Quốc đến năm 2027

Văn phòng đại diện thương mại Hoa Kỳ (USTR) vừa chính thức đưa ra kết luận rằng nỗ lực thống trị ngành bán dẫn của Bắc Kinh là "bất hợp lý, phân biệt đối xử" và đe dọa trực tiếp đến thương mại Hoa Kỳ. Thông báo hành động chính thức, được nộp lên Cục Đăng kiểm Liên bang (Federal Register) vào tuần này, công bố việc áp dụng một mức thuế quan mới lên hàng loạt sản phẩm bán dẫn của Trung Quốc.

Tuy nhiên, điểm bất ngờ nhất nằm ở lộ trình thực thi: mức thuế khởi điểm được ấn định là 0%. Con số này sẽ chỉ tăng lên vào ngày 23.6.2027, tức 18 tháng sau với một mức cụ thể sẽ được công bố 30 ngày trước hạn chót. Quyết định áp dụng mức thuế "treo" này thay vì giáng đòn ngay lập tức đã gây xôn xao giới quan sát. Nó cho thấy Washington đang chơi một ván cờ phức tạp, vừa muốn gửi đi thông điệp răn đe cứng rắn, vừa muốn duy trì một "thỏa thuận ngừng bắn" mong manh để tránh đẩy lạm phát trong nước lên cao trước thềm các sự kiện chính trị quan trọng vào năm 2026.

Bản cáo trạng về "Vũ khí hóa sự phụ thuộc" và tham vọng độc quyền toàn diện

Kết luận của USTR là kết quả của cuộc điều tra kéo dài đúng một năm, được khởi động từ ngày 23.12.2024. Bản báo cáo dài này vẽ nên một bức tranh chi tiết về cách Trung Quốc sử dụng "các chính sách phi thị trường sâu rộng" để thâu tóm thị phần toàn cầu và đẩy các đối thủ nước ngoài ra khỏi cuộc chơi. USTR cáo buộc rằng các kế hoạch công nghiệp của Bắc Kinh không chỉ tập trung vào một khâu, mà nhắm mục tiêu vào "mọi phân khúc chính của chuỗi cung ứng bán dẫn", từ chế tạo, thiết kế, lắp ráp, cho đến thử nghiệm và đóng gói.

Thông báo của USTR nhấn mạnh: "Việc Trung Quốc theo đuổi các mục tiêu thống trị đã gây bất lợi nghiêm trọng cho các công ty, người lao động và nền kinh tế Hoa Kỳ nói chung". Bằng chứng được đưa ra bao gồm doanh số bị mất, sự suy giảm cạnh tranh và nguy hiểm hơn cả là sự hình thành các "sự phụ thuộc kinh tế nguy hiểm". Theo USTR, trong suốt 25 năm qua, Trung Quốc đã ban hành hơn 100 kế hoạch công nghiệp với hơn 170 mục tiêu định lượng cụ thể nhằm cưỡng ép quá trình "bản địa hóa" chuỗi cung ứng chip. Điều này đồng nghĩa với việc để đạt được các mục tiêu thị phần, Trung Quốc buộc phải loại bỏ các doanh nghiệp nước ngoài đang hiện diện trên thị trường.

Một điểm nhấn quan trọng trong bản cáo trạng này là cáo buộc Bắc Kinh sẵn sàng "vũ khí hóa sự phụ thuộc" để cưỡng ép kinh tế. USTR trích dẫn các biện pháp hạn chế xuất khẩu gần đây của Trung Quốc đối với các khoáng sản quan trọng như gallium, germanium và antimon. Đây là những nguyên liệu thô không thể thiếu trong sản xuất chip hiện đại. Hành động này được phía Mỹ xem là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng bóp nghẹt nguồn cung nguyên liệu để trả đũa hoặc gây sức ép lên các đối thủ địa chính trị.

Phạm vi của đợt thuế quan mới này bao phủ rất rộng, nhắm vào các sản phẩm bán dẫn và đầu vào, bao gồm cả nguyên liệu thô như silicon và các nguyên tố hóa học pha tạp dùng trong điện tử. Đáng chú ý, các biện pháp mới này được áp dụng bổ sung cho các mức thuế Section 301 (50%) vốn đã được áp đặt lên chất bán dẫn Trung Quốc trong các cuộc điều tra trước đây về chuyển giao công nghệ bắt buộc. Kết luận của USTR khá bi quan khi nhận định: "Các công ty nước ngoài ngày càng không thể cạnh tranh với nguồn lực khổng lồ của nhà nước Trung Quốc".

Ngòi nổ 18 tháng: Đòn bẩy chiến lược hay sự lưỡng lự chính trị?

Việc thiết lập mức thuế suất ban đầu là 0% và trì hoãn việc tăng thuế thực tế đến tháng 6.2027 đã đặt ra nhiều câu hỏi về động cơ thực sự của Washington. Các nhà phân tích cho rằng lộ trình chậm trễ này nhấn mạnh việc động thái này mang tính chất "phát tín hiệu" và duy trì đòn bẩy đàm phán hơn là tạo ra tác động kinh tế ngay lập tức. Washington dường như đang chọn cách giữ áp lực ở chế độ chờ thay vì leo thang căng thẳng ngay lúc này.

Christopher Padilla, cựu Thứ trưởng Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ dưới thời chính quyền George W. Bush (2002-2008), nhận định: "Nhà Trắng dường như đã gác lại bất kỳ mức thuế quan mới nào đối với Trung Quốc cho đến sau các hội nghị thượng đỉnh năm 2026 – và có khả năng là sau cả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào năm tới". Theo ông Padilla, thời hạn tháng 6/2027 giúp giữ nguyên một số đòn bẩy, nhưng Trung Quốc cũng đang nắm trong tay những quân bài đối trọng mạnh mẽ, điển hình là các hạn chế xuất khẩu đất hiếm.

Ông Padilla, hiện là cố vấn cấp cao tại Tập đoàn Brunswick, cũng chỉ ra một thực tế nhạy cảm trong chính trị nội bộ Mỹ: "Với những lo ngại về khả năng chi trả đang gia tăng trong người tiêu dùng Mỹ, không gian chính trị cho các mức thuế bổ sung đã bị thu hẹp đáng kể". Trong bối cảnh lạm phát vẫn là nỗi ám ảnh và giá cả hàng hóa điện tử có thể tăng vọt nếu thuế quan được áp dụng ngay, việc trì hoãn là một nước đi an toàn cho chính quyền đương nhiệm để tránh làm mất lòng cử tri trước các kỳ bầu cử quan trọng.

Đồng quan điểm về tính chất "trì hoãn chiến lược", Wendy Cutler, cựu nhà đàm phán thương mại Hoa Kỳ và hiện là Phó chủ tịch cấp cao của Viện Chính sách Xã hội Châu Á, cho rằng việc hoãn thuế đến năm 2027 "ít liên quan đến việc xây dựng đòn bẩy đàm phán". Thay vào đó, bà Cutler nhận định động thái này "liên quan nhiều hơn đến việc giữ cho thỏa thuận ngừng bắn thương mại Mỹ - Trung được nguyên vẹn và tránh các hành động có thể thúc đẩy sự quay trở lại của leo thang thuế quan".

Như vậy, "ngòi nổ" 18 tháng này tạo ra một khoảng lặng đầy căng thẳng. Nó cho phép các doanh nghiệp Mỹ có thêm thời gian để tìm kiếm nguồn cung thay thế, tránh cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng ngay lập tức. Đồng thời, nó cũng là một "thanh gươm Damocles" treo lơ lửng trên đầu Bắc Kinh, một lời nhắc nhở rằng Washington vẫn nắm trong tay quyền kích hoạt các rào cản thương mại bất cứ lúc nào nếu Trung Quốc có những động thái leo thang quá mức trong cuộc chiến công nghệ. Cuộc chiến chip, vì thế, chưa hề kết thúc mà chỉ đang chuyển sang một giai đoạn giằng co tĩnh lặng nhưng nguy hiểm hơn.