Mỹ muốn bịt ‘cửa hậu’ ASML ở Trung Quốc, Hà Lan tìm cách ngăn cản

Với những hệ thống phức tạp như máy DUV (quang khắc bằng tia cực tím bước sóng sâu) do ASML cung cấp, hoạt động bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì độ chính xác, hiệu suất và độ ổn định của thiết bị.

Vì vậy, khi Mỹ muốn hạn chế ASML cung cấp dịch vụ cho các máy DUV tại Trung Quốc, vấn đề lập tức trở nên nhạy cảm hơn nhiều so với lệnh cấm bán thiết bị mới.

Từ cấm ASML bán máy đến siết cả dịch vụ

Trong nhiều năm, Mỹ và Hà Lan đã phối hợp để ngăn Trung Quốc tiếp cận những thiết bị quang khắc tiên tiến nhất của ASML. Máy EUV (quang khắc cực tím bước sóng siêu ngắn), công nghệ quang khắc tiên tiến nhất hiện được sử dụng trong sản xuất chip, đã nằm ngoài khả năng tiếp cận của các nhà sản xuất chip Trung Quốc.

Thế nhưng, máy DUV, đặc biệt là các máy DUV nhúng, lại là câu chuyện khác. DUV nhúng là công nghệ quang khắc sử dụng một lớp nước siêu tinh khiết rất mỏng giữa thấu kính cuối cùng của máy và wafer. Nước có chỉ số khúc xạ cao hơn không khí, giúp tăng khả năng hội tụ ánh sáng của hệ thống quang học, từ đó nâng độ phân giải và cho phép máy in những chi tiết nhỏ hơn trên chip.

Những máy DUV vẫn đóng vai trò quan trọng trong ngành bán dẫn Trung Quốc và một số loại vẫn có thể được xuất khẩu theo giấy phép của Hà Lan. Điều đó khiến DUV trở thành một trong những “cửa ngõ” còn lại để Trung Quốc tiếp tục tiếp cận công nghệ quang khắc phương Tây.

Đây chính là khoảng trống mà các nghị sĩ Mỹ muốn thu hẹp bằng MATCH Act (Đạo luật Liên kết Đa phương về Kiểm soát Công nghệ Phần cứng), dự luật được đưa ra từ tháng 4/2026 nhằm tăng mức độ phối hợp kiểm soát công nghệ giữa Mỹ và các đồng minh.

Theo các phiên bản của dự luật, MATCH Act không chỉ hướng tới việc siết xuất khẩu các máy DUV nhúng sang Trung Quốc mà còn mở rộng kiểm soát với hoạt động bảo trì và cung cấp dịch vụ cho thiết bị tại một số nhà máy bị hạn chế.

“Cửa hậu” nằm ở những máy DUV đã có mặt tại Trung Quốc

Để hiểu tại sao việc cung cấp dịch vụ của ASML lại quan trọng, có thể hình dung một hệ thống DUV giống như một dây chuyền sản xuất cực kì tinh vi cần được duy trì liên tục.

Máy DUV phải được hiệu chỉnh chính xác, thay thế các bộ phận hao mòn, cập nhật phần mềm và điều chỉnh để duy trì hiệu suất. Nếu thiếu sự hỗ trợ từ ASML, hiệu suất và độ ổn định của thiết bị có thể suy giảm theo thời gian.

Theo phân tích của hãng nghiên cứu thị trường TrendForce, cuộc kiểm soát công nghệ của Mỹ đang chuyển từ việc hạn chế xuất khẩu chip và thiết bị mới sang cả bảo trì, cung cấp linh kiện và phối hợp với các đồng minh. Trung Quốc sẽ phải đối mặt với chi phí bảo trì cao hơn và tốc độ mở rộng các nhà máy có thể chậm lại nếu những hạn chế này được triển khai.

Với ASML, đây cũng là một vấn đề lớn bởi công ty Hà Lan không chỉ bán máy sản xuất chip mà còn có hoạt động nâng cấp và dịch vụ đi kèm trong suốt vòng đời thiết bị.

Hà Lan không muốn Mỹ quyết định thay mình

Ở điểm này, tranh chấp Mỹ - Hà Lan bắt đầu xuất hiện. Chính phủ Hà Lan không phản đối mục tiêu kiểm soát những công nghệ nhạy cảm có thể giúp Trung Quốc tăng năng lực sản xuất chip tiên tiến. Vấn đề nằm ở cách Mỹ thực hiện điều đó.

Trả lời Quốc hội Hà Lan ngày 12/5, Bộ trưởng Ngoại thương và Hợp tác phát triển Sjoerd Sjoerdsma cho biết chính phủ nước này phản đối những khía cạnh trong MATCH Act có thể mở rộng ảnh hưởng của Mỹ lên chính sách kiểm soát xuất khẩu của Hà Lan. Theo Reuters, trong chuyến thăm Mỹ của Nhà vua Willem-Alexander và Hoàng hậu Máxima hồi tháng 4, Thủ tướng Rob Jetten cùng các quan chức Hà Lan đã trực tiếp nêu lo ngại về MATCH Act với Tổng thống Donald Trump.

Chính phủ Hà Lan đang cấp phép xuất khẩu các thiết bị thuộc diện kiểm soát của nước này. Nếu Mỹ thông qua luật rồi yêu cầu Hà Lan thay đổi chính sách để phù hợp với luật Mỹ, quốc gia châu Âu này có lí do để lo ngại rằng tiền lệ đó có thể được áp dụng với những ngành công nghệ khác trong tương lai.

Mỹ tăng sức ép, Hà Lan tìm cách thương lượng

Căng thẳng không dừng ở những tuyên bố ngoại giao. Ngày 24/6, ông Sjoerd Sjoerdsma tới Washington gặp Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick và các nghị sĩ Quốc hội để vận động thay đổi MATCH Act. Chuyến đi cho thấy Hà Lan đã chuyển từ phản đối trên giấy tờ sang trực tiếp vận động các nhà hoạch định chính sách Mỹ, theo trang TechCrunch.

Điều đáng chú ý là Hà Lan không đứng ngoài chiến lược của Mỹ với Trung Quốc. Nhân chuyến đi Washington của ông Sjoerd Sjoerdsma, Hà Lan chính thức tuyên bố gia nhập Pax Silica, sáng kiến do Mỹ dẫn dắt nhằm tăng cường hợp tác về chuỗi cung ứng chip và AI, giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Điều đó cho thấy Hà Lan đang cố duy trì sự hợp tác chiến lược với Mỹ, đồng thời tìm cách ngăn những hạn chế riêng với ASML đi quá xa.

Đây là thế cân bằng rất khó. Hà Lan cần Mỹ về an ninh và công nghệ. Mỹ cũng cần Hà Lan bởi ASML nắm giữ vị trí gần như không thể thay thế trong chuỗi cung ứng thiết bị sản xuất chip tiên tiến.

ASML bị kẹt ở giữa

Vị trí của ASML khiến tranh chấp trở nên đặc biệt. ASML là hãng duy nhất trên thế giới sản xuất máy EUV và giữ vị thế thống trị ở phân khúc quang khắc tiên tiến. Trong khi đó, Trung Quốc vẫn là một thị trường quan trọng của ASML, dù tỉ trọng đang giảm nhanh do các hạn chế xuất khẩu.

Theo kết quả kinh doanh quý II/2026 được công bố hồi tháng 7, ASML đạt doanh thu 9,3 tỉ euro và nâng dự báo doanh thu cả năm 2026 lên khoảng 43 - 45 tỉ euro. Tuy nhiên, công ty dự kiến tỉ trọng doanh thu từ Trung Quốc chỉ còn khoảng 20% trong năm 2026, giảm đáng kể so với khoảng 1/3 vào 2025.

Các nhà máy sản xuất chip tại Trung Quốc đã sở hữu một lượng đáng kể máy DUV của ASML. Nếu Mỹ tìm cách hạn chế cung cấp dịch vụ cho số máy DUV này thì sẽ ảnh hưởng đến nguồn thu và quan hệ lâu dài của ASML với khách hàng Trung Quốc.

Trung Quốc đang cố phá thế phụ thuộc ASML

Trớ trêu thay, chính áp lực của Mỹ có thể khiến Trung Quốc quyết tâm tự phát triển máy DUV nhúng nhanh hơn.

Ngày 27/7, thông tin về việc một doanh nghiệp tại Thượng Hải bắt đầu sản xuất máy DUV nhúng gây chấn động thị trường, khiến cổ phiếu ASML có lúc giảm mạnh.

Reuters đưa tin Shanghai Aishengna Electronic Technology Group, một doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc, đang dẫn dắt nỗ lực sản xuất hàng loạt máy DUV nhúng nội địa. Theo trang The Information, công ty này dự kiến sản xuất khoảng 5 máy DUV nhúng trong năm 2026 và khoảng 20 máy vào 2027. Những máy đầu tiên dự kiến được bàn giao trong năm nay cho các nhà sản xuất chip Trung Quốc, gồm SMIC, Hua Hong Semiconductor và CXMT.

Tuy nhiên, con số này thấp hơn rất nhiều so với 131 máy DUV nhúng mà ASML đã giao trong năm 2025.

Giới phân tích vẫn cho rằng máy DUV nhúng của Trung Quốc chưa thể ngay lập tức thách thức vị thế của ASML.

Paul Triolo, đối tác kiêm trưởng bộ phận chính sách công nghệ tại công ty tư vấn chiến lược DGA-Albright Stonebridge Group, cho rằng nỗ lực phát triển máy DUV nhúng của Trung Quốc khó tạo ra một doanh nghiệp duy nhất có vai trò giống ASML. Thay vào đó, nhiều khả năng đây sẽ là chương trình phát triển máy DUV nhúng do nhà nước điều phối, với sự tham gia của nhiều công ty chuyên về từng công nghệ khác nhau. Trong đó, Shanghai Yuliangsheng Technology đóng vai trò là đơn vị triển khai dự án; SiCarrier đảm nhiệm điều phối chiến lược và kết nối với hệ sinh thái của Huawei; SMIC là nơi thử nghiệm và đánh giá thiết bị trước khi đưa vào sản xuất chip, theo trang SCMP.

Shanghai Yuliangsheng Technology là công ty khởi nghiệp chuyên phát triển máy quang khắc, được xem là một mắt xích quan trọng trong chiến lược tự chủ thiết bị bán dẫn của Trung Quốc. SiCarrier là công ty thiết bị sản xuất chip được chính quyền thành phố Thâm Quyến hậu thuẫn và có mối quan hệ rất chặt chẽ với Huawei.

Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp khác cũng tham gia cung cấp các linh kiện và hệ thống quan trọng cho chương trình này, như Shanghai Micro Electronics Equipment (SMEE), Beijing Keyi Hongyuan Optoelectronics, Beijing U-Precision Tech, Amies Technology.

William Beavington, nhà phân tích tại ngân hàng đầu tư Jefferies (Mỹ), nhận định trước đây từng xuất hiện nhiều thông tin về việc Trung Quốc đạt tiến bộ trong công nghệ DUV nhúng nhưng cuối cùng đều không chính xác. Vì vậy, cần thêm thời gian để kiểm chứng tính xác thực của các thông tin mới.

William Beavington cho rằng nếu các hệ thống DUV nhúng nội địa thực sự được đưa vào dây chuyền sản xuất chip thương mại tại những doanh nghiệp lớn như SMIC và CXMT thì năng lực chế tạo thiết bị của Trung Quốc sẽ tăng nhanh hơn đáng kể.

Hiện nay, các nhà máy sản xuất chip Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu để mở rộng công suất.

Theo Bank of America, tỉnh An Huy (nơi đặt trụ sở của CXMT) đã nhập khẩu 226 triệu USD thiết bị sản xuất chip chỉ riêng trong tháng 3/2026, cao hơn gấp đôi mức trung bình hàng tháng trong nửa cuối 2025. Trong đó, 57% giá trị nhập khẩu là các hệ thống quang khắc.

William Beavington nhận định: "Chừng nào còn có thể, Trung Quốc chắc chắn vẫn sẽ tiếp tục mua máy DUV của ASML vì chất lượng vượt trội đáng kể so với các lựa chọn trong nước".

Nghịch lí của MATCH Act

Nếu Mỹ thành công trong việc buộc ASML hạn chế dịch vụ tại Trung Quốc, các nhà máy nước này sẽ phải đối mặt với chi phí vận hành cao hơn và khó duy trì hiệu suất của những máy DUV hiện có.

Song đồng thời, chính sách đó cũng tạo động lực để Trung Quốc phát triển hệ sinh thái thiết bị nội địa.

Paul Triolo, đối tác kiêm trưởng bộ phận chính sách công nghệ tại công ty tư vấn chiến lược DGA-Albright Stonebridge Group, nhận định: "Nếu MATCH Act buộc ASML phải rút các kỹ sư của mình khỏi Trung Quốc, thì nỗ lực phát triển công nghệ DUV nhúng của nước này sẽ được thúc đẩy mạnh mẽ".

Theo ông, nếu không còn được đội ngũ kỹ sư nước ngoài bảo dưỡng thiết bị hiện có, các nhà máy Trung Quốc sẽ buộc phải chuyển nhanh hơn sang sử dụng máy DUV nhúng nội địa. Điều này cũng sẽ thúc đẩy quá trình hoàn thiện công nghệ của các nhà sản xuất Trung Quốc.

Đến nay, MATCH Act vẫn chưa trở thành luật và Mỹ chưa áp đặt lệnh cấm toàn diện với hoạt động bảo trì máy DUV của ASML tại Trung Quốc. Tuy nhiên, MATCH Act đã tiến thêm trong quy trình lập pháp khi được đưa vào gói sửa đổi của dự luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) tại Thượng viện hồi tháng 7, cho thấy khả năng được đưa vào một gói luật lớn hơn vẫn đang được thúc đẩy.