Mỹ - Trung Quốc trước thềm thượng đỉnh: Nóng vấn đề AI và robot
Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến có chuyến thăm Washington vào tháng 9 để gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump, quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới lại chứng kiến hàng loạt cạnh tranh mới.
Từ các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI), robot thông minh, thiết bị cho trung tâm dữ liệu đến chuỗi cung ứng và lao động cưỡng bức, những tranh chấp mới cho thấy cạnh tranh Mỹ - Trung đang mở rộng sang nhiều lĩnh vực công nghệ chiến lược. Dù hai bên vẫn duy trì đối thoại cấp cao, các động thái trả đũa liên tiếp cho thấy con đường hướng tới một thỏa thuận toàn diện vẫn còn nhiều trở ngại.
AI trở thành chiến trường mới của cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung Quốc
Nếu cuộc chiến công nghệ Mỹ - Trung trong những năm qua chủ yếu xoay quanh chip bán dẫn, mạng 5G hay thiết bị viễn thông thì nay trí tuệ nhân tạo đang nổi lên như mặt trận cạnh tranh quyết liệt nhất.
Điểm nóng mới xuất hiện vào giữa tháng 7 khi startup Moonshot AI có trụ sở tại Bắc Kinh giới thiệu mô hình ngôn ngữ lớn Kimi K3 với quy mô lên tới 2.800 tỉ tham số. Chỉ ít ngày sau khi ra mắt, Kimi K3 đã nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới công nghệ quốc tế nhờ hiệu năng được đánh giá cạnh tranh với nhiều mô hình AI hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, sự chú ý đó nhanh chóng chuyển thành tranh cãi.
Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà Trắng Michael Kratsios cáo buộc Moonshot AI sử dụng kĩ thuật "model distillation" để sao chép mô hình Claude Fable của công ty Anthropic. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent thậm chí cảnh báo các doanh nghiệp Trung Quốc tiến hành hoạt động "chưng cất mô hình" ở quy mô công nghiệp, nếu vượt ranh giới vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, có thể bị áp đặt lệnh trừng phạt hoặc bị đưa vào Danh sách thực thể (Entity List).
Về bản chất, "model distillation" là kĩ thuật cho phép một mô hình AI nhỏ học từ kết quả của mô hình lớn nhằm tối ưu hiệu suất. Đây là phương pháp được sử dụng rộng rãi trong ngành AI. Tuy nhiên, Washington cho rằng kĩ thuật này có thể bị lạm dụng để sao chép năng lực của các mô hình tiên tiến mà không cần đầu tư chi phí nghiên cứu tương ứng.
Bắc Kinh bác bỏ hoàn toàn các cáo buộc. Bộ Thương mại Trung Quốc gọi đây là "một hành động bá quyền AI điển hình", đồng thời tuyên bố sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp nước này.
Tạp chí Lí luận Cầu Thị (Qiushi) của đảng Cộng sản Trung Quốc cũng lên tiếng chỉ trích Washington đang khoác lên mình "vỏ bọc công nghệ" để thực hiện hành vi bá quyền, đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế cùng phản đối cái gọi là "bá quyền AI".
Những tranh cãi này cho thấy AI không còn là cuộc đua đổi mới thuần công nghệ mà đang trở thành vấn đề địa chính trị, nơi các tranh chấp về dữ liệu, thuật toán và sở hữu trí tuệ ngày càng gắn chặt với lợi ích quốc gia.
Từ robot, trung tâm dữ liệu đến chuỗi cung ứng: Phạm vi cạnh tranh tiếp tục mở rộng
Không chỉ AI, Washington cũng đang mở rộng các biện pháp kiểm soát sang nhiều lĩnh vực công nghệ mới. Tuần trước, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) đã bổ sung hai nhóm sản phẩm mới vào "Covered List" gồm robot tiên tiến và bộ biến tần điện (power inverter) kết nối mạng. Quy định mới cấm nhập khẩu và bán các thiết bị mới thuộc hai nhóm này, dù không ảnh hưởng đến những sản phẩm đã được lắp đặt trước đó.
FCC cho rằng robot thông minh có thể tạo ra những lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng, cho phép tấn công mạng hoặc can thiệp vào hoạt động vật lí của hệ thống tự động. Trong khi đó, các bộ biến tần dùng trong hệ thống điện mặt trời hoặc lưu trữ năng lượng cũng bị đánh giá có thể tạo thêm rủi ro đối với lưới điện quốc gia nếu bị khai thác từ xa. Mặc dù FCC không nêu đích danh Trung Quốc, giới quan sát đều hiểu rằng các biện pháp này chủ yếu hướng tới các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc đang ngày càng mở rộng hiện diện trên thị trường toàn cầu.
Đáp lại, Bộ Ngoại giao Trung Quốc chỉ trích Washington tiếp tục mở rộng khái niệm "an ninh quốc gia" nhằm kiềm chế doanh nghiệp Trung Quốc, đồng thời cho rằng chủ nghĩa bảo hộ sẽ không giúp Mỹ nâng cao năng lực cạnh tranh mà chỉ gây tổn hại cho chính doanh nghiệp và người tiêu dùng nước này.
Song song với đó, Reuters cũng tiết lộ FCC đang xây dựng dự thảo cấm nhập khẩu các module thu phát quang (optical transceiver) do Trung Quốc sản xuất. Đây là linh kiện đóng vai trò quan trọng trong các trung tâm dữ liệu AI, đảm nhiệm việc truyền tải dữ liệu tốc độ cao qua cáp quang. Giới chức Mỹ lo ngại các thiết bị này có thể bị lợi dụng để đánh cắp dữ liệu, phát tán mã độc hoặc gây gián đoạn hoạt động của các trung tâm dữ liệu - hạ tầng nền tảng cho các mô hình AI thế hệ mới.
Không dừng ở công nghệ, Washington còn mở rộng các biện pháp kiểm soát sang chuỗi cung ứng. Ngay sau cuộc đối thoại kinh tế cấp cao giữa Phó Thủ tướng Hà Lập Phong với Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent và Đại diện Thương mại Jamieson Greer, Bộ An ninh Nội địa Mỹ đã bổ sung thêm 43 doanh nghiệp Trung Quốc vào danh sách thực thể theo Đạo luật Ngăn chặn Lao động Cưỡng bức. Danh sách mới trải rộng trên nhiều lĩnh vực từ thực phẩm, bông, dược phẩm đến kim loại và sản xuất lithium. Đồng thời, Mỹ đòi Trung Quốc thực hiện đầy đủ các cam kết liên quan đến xuất khẩu đất hiếm và nhập khẩu nông sản Mỹ.
Thái độ cứng rắn của Bắc Kinh sẽ đưa thế giới công nghệ đi tới đâu?
Bắc Kinh phủ nhận toàn bộ các cáo buộc, gọi đây là hành động "ép buộc kinh tế" làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền lợi doanh nghiệp và sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu. Phía Trung Quốc bày tỏ "quan ngại sâu sắc" trước các biện pháp hạn chế thương mại mới của Washington.
Đầu tuần này, Bộ Thương mại Trung Quốc công bố hàng loạt biện pháp đáp trả. Theo đó, việc xuất khẩu máy bay không người lái (drone), linh kiện và các công nghệ liên quan sang Mỹ sẽ phải trải qua quy trình xem xét nghiêm ngặt theo từng trường hợp với lí do bảo đảm an ninh quốc gia và thực hiện các cam kết về chống phổ biến vũ khí.
Đồng thời, sáu tổ chức của Mỹ bị đưa vào danh sách các biện pháp đối phó của Trung Quốc, cấm doanh nghiệp và cá nhân Trung Quốc giao dịch hoặc hợp tác với các đơn vị này vì bị cáo buộc hỗ trợ các lệnh trừng phạt liên quan đến Tân Cương. Một doanh nghiệp Mỹ khác cũng bị đưa vào danh sách đen do hỗ trợ FCC xây dựng các quy định mà Bắc Kinh cho là gây phương hại đến chủ quyền của Trung Quốc.
Những diễn biến trên cho thấy cạnh tranh Mỹ - Trung hiện không còn giới hạn trong lĩnh vực thương mại truyền thống mà đã lan sang hầu hết các ngành công nghệ cốt lõi của nền kinh tế số, từ AI, robot, trung tâm dữ liệu, năng lượng thông minh đến chuỗi cung ứng khoáng sản và thiết bị viễn thông.
Trong ngắn hạn, cuộc gặp dự kiến giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump vào tháng 9 vẫn được kì vọng sẽ giúp duy trì đối thoại và giảm bớt căng thẳng. Tuy nhiên, xét trên những động thái gần đây, khả năng hai bên nhanh chóng đảo ngược xu hướng cạnh tranh là không cao. Trái lại, thế giới nhiều khả năng sẽ tiếp tục chứng kiến quá trình "tách rời có chọn lọc" (selective decoupling), khi mỗi bên tìm cách kiểm soát những công nghệ được coi là có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Đối với các quốc gia khác, đặc biệt là những nền kinh tế đang hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu như Việt Nam, sự leo thang này vừa tạo ra cơ hội thu hút đầu tư và dịch chuyển sản xuất, vừa đặt ra yêu cầu phải thích ứng với một môi trường thương mại quốc tế ngày càng bị chi phối bởi các yếu tố công nghệ, an ninh và địa chính trị. Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc vì thế sẽ không chỉ quyết định tương lai của hai cường quốc, mà còn tiếp tục định hình cấu trúc kinh tế số và chuỗi cung ứng toàn cầu trong nhiều năm tới.