Nga hồi sinh tuần dương hạm hạt nhân sau gần 30 năm: Sức mạnh hay gánh nặng?
Sau gần ba thập kỷ nằm trong xưởng sửa chữa, tuần dương hạm hạt nhân Admiral Nakhimov của Nga đã bước vào giai đoạn thử nghiệm trên biển cuối cùng. Với khoảng 176 ô phóng tên lửa sau hiện đại hóa. Đây được xem là một trong những chiến hạm mặt nước có hỏa lực mạnh nhất thế giới hiện nay.
Theo Army Recognition, Admiral Nakhimov rời nhà máy Sevmash ngày 31/5 và bước vào giai đoạn thử nghiệm cuối, sau thông báo của Bộ Giao thông Nga ngày 1/6. Nếu quá trình này hoàn tất đúng kế hoạch, con tàu có thể trở lại biên chế Hải quân Nga trong năm 2026, trở thành một trong những tài sản quan trọng nhất của Hạm đội phương Bắc.
Di sản khổng lồ từ thời Liên Xô
Admiral Nakhimov thuộc lớp Kirov, hay Project 1144 Orlan, dòng tuần dương hạm hạt nhân hạng nặng được Liên Xô phát triển để đối phó các nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ. Con tàu được đưa vào biên chế năm 1988 với tên ban đầu là Kalinin, sau đó đổi tên thành Admiral Nakhimov.
Với lượng giãn nước khoảng 28.000 tấn khi đầy tải, chiều dài hơn 250 m và động cơ hạt nhân cho phép hoạt động xa bờ trong thời gian dài, lớp Kirov từng được xem là biểu tượng sức mạnh hải quân Liên Xô. Nó gần như nằm giữa ranh giới của tuần dương hạm và thiết giáp hạm tên lửa hiện đại.
Tuy nhiên, sau khi Liên Xô tan rã, Hải quân Nga thiếu ngân sách nghiêm trọng. Admiral Nakhimov ngừng hoạt động từ cuối thập niên 1990 và được đưa vào Sevmash. Quá trình hiện đại hóa chính thức bắt đầu năm 2013 nhưng liên tục kéo dài vì chi phí, kỹ thuật và năng lực công nghiệp. Từ lúc nằm xưởng đến khi trở lại biển, con tàu đã trải qua gần 30 năm chờ đợi.
“Bình cũ, rượu mới”?
Admiral Nakhimov trở lại biển với diện mạo gần như mới so với thời chiến tranh lạnh. Phần lớn hệ thống vũ khí ban đầu đã được tháo bỏ, trong đó đáng chú ý nhất là 20 tên lửa chống hạm P-700 Granit, loại vũ khí từng được thiết kế để tấn công nhóm tàu sân bay Mỹ.
Thay vào đó, theo Army Recognition, tàu được trang bị 80 ô phóng thẳng đứng UKSK, có thể sử dụng nhiều loại tên lửa như Kalibr, P-800 Oniks, Zircon và Otvet chống ngầm. Điều này giúp Admiral Nakhimov chuyển từ vai trò chiến hạm chuyên săn tàu sân bay thành một nền tảng tấn công đa nhiệm, có thể đánh mục tiêu trên biển, trên đất liền hoặc dưới mặt nước tùy loại vũ khí được nạp.
Năng lực phòng không cũng được nâng cấp đáng kể với 96 ô phóng tên lửa tầm xa và các hệ thống phòng thủ tầm gần Pantsir-M. Ngoài ra, tàu còn được bổ sung radar mới, hệ thống điều khiển hỏa lực hiện đại hơn, thông tin liên lạc số, tác chiến điện tử, hệ thống quản lý chiến đấu và mạng điện cải tiến.
Không chỉ thay đổi về vũ khí, hệ thống động lực hạt nhân của Admiral Nakhimov cũng được phục hồi. Theo Army Recognition, một lò phản ứng KN-3 được khởi động lại vào tháng 12/2024, lò thứ hai vào tháng 2/2025. Nhờ đó, con tàu có thể hoạt động dài ngày ở các vùng biển xa, đặc biệt là Bắc Cực, nơi cơ sở hậu cần thưa thớt và điều kiện tự nhiên rất khắc nghiệt.
Hỏa lực lớn, rủi ro cũng lớn
Điểm gây chú ý nhất của Admiral Nakhimov là kho tên lửa đồ sộ. Nếu tính cả 80 ô phóng tấn công và 96 ô phòng không tầm xa, con tàu có khoảng 176 ô phóng lớn. Về lý thuyết, lượng hỏa lực này tương đương nhiều tàu nhỏ cộng lại.
Admiral Nakhimov có thể phóng tên lửa hành trình tấn công mục tiêu mặt đất, tên lửa chống hạm siêu thanh hoặc siêu vượt âm, đồng thời tạo lớp phòng không mạnh để bảo vệ đội hình hải quân. Đây là năng lực đáng kể trong bối cảnh Nga thiếu các tàu mặt nước cỡ lớn hiện đại.
Nhưng việc dồn quá nhiều sức mạnh vào một thân tàu cũng tạo ra điểm yếu. Admiral Nakhimov sẽ trở thành mục tiêu có giá trị rất cao. Nếu bị loại khỏi vòng chiến, Nga không chỉ mất một chiến hạm biểu tượng mà còn mất cùng lúc một phần lớn năng lực tấn công và phòng không trên biển.
Bài học từ tàu tuần dương Moscow, soái hạm Hạm đội Biển Đen bị đánh chìm năm 2022, vẫn còn nguyên giá trị. Admiral Nakhimov có hệ thống phòng thủ mạnh hơn Moscow nhiều, nhưng kích thước khổng lồ khiến nó dễ bị phát hiện hơn tàu nhỏ hoặc tàu ngầm. Càng mang nhiều hỏa lực và ý nghĩa biểu tượng, con tàu càng dễ trở thành mục tiêu ưu tiên trong khủng hoảng.
Sức mạnh phụ thuộc vào mạng trinh sát
Tên lửa tầm xa không tự tạo ra ưu thế nếu thiếu dữ liệu mục tiêu chính xác. Zircon, Oniks hay Kalibr chỉ phát huy hiệu quả khi Admiral Nakhimov nhận được thông tin trinh sát đáng tin cậy từ vệ tinh, máy bay tuần thám, tàu ngầm, UAV hoặc các cảm biến khác.
Điều này đặc biệt quan trọng trong tác chiến chống hạm ở cự ly xa. Mục tiêu trên biển có thể liên tục thay đổi hướng, tốc độ và đội hình. Nếu mạng trinh sát không đủ tốt, một chiến hạm dù mang rất nhiều tên lửa vẫn khó khai hỏa hiệu quả.
Vì vậy, sức mạnh của Admiral Nakhimov không chỉ nằm ở số lượng ống phóng. Nó còn phụ thuộc vào toàn bộ mạng lưới trinh sát, chỉ huy và liên kết dữ liệu của Hải quân Nga. Đây là lĩnh vực mà Mỹ và NATO có lợi thế lớn nhờ mạng cảm biến đa tầng, gồm vệ tinh, máy bay tuần thám, tàu ngầm và hệ thống chỉ huy liên hợp.
Giá trị thực tế nằm ở Bắc Cực
Admiral Nakhimov thường được so sánh với tàu sân bay hoặc các nhóm tác chiến mặt nước của Mỹ. Tuy nhiên, vai trò thực tế của nó có thể tập trung nhiều hơn vào Hạm đội phương Bắc và khu vực Bắc Cực.
Với Nga, Bắc Cực không chỉ là tuyến hàng hải và không gian kinh tế trong tương lai. Đây còn là khu vực có ý nghĩa sống còn với lực lượng răn đe hạt nhân trên biển. Các tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo của Nga hoạt động từ bán đảo Kola cần những vùng biển được bảo vệ ở Barents và Kara. Moscow thường xem đây là “pháo đài hạt nhân” trên biển, nơi giúp che chắn tàu ngầm chiến lược trước sự theo dõi và áp sát của NATO.
Trong bối cảnh đó, Admiral Nakhimov có thể đóng vai trò như một trung tâm phòng thủ hạm đội. Nhờ động cơ hạt nhân, tàu có thể hoạt động dài ngày ở vùng biển xa. Kho tên lửa phòng không lớn, năng lực tấn công đa nhiệm và hệ thống chỉ huy mạnh cũng giúp nó bảo vệ các khu vực biển quan trọng, yểm trợ tàu ngầm, kiểm soát không phận cục bộ và gây sức ép lên tàu mặt nước đối phương.
Dự án đắt đỏ và nhiều tranh cãi
Việc hiện đại hóa Admiral Nakhimov cũng đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả đầu tư. Chương trình kéo dài nhiều năm, tốn kém và cuối cùng chỉ tạo ra một chiến hạm duy nhất. Trong cùng khoảng thời gian đó, Nga có thể đã đầu tư vào nhiều tàu hộ vệ mới, tàu ngầm hoặc hệ thống tên lửa bờ.
Những người ủng hộ cho rằng Admiral Nakhimov có hỏa lực rất lớn, tầm hoạt động xa và giá trị chỉ huy mà các tàu nhỏ khó thay thế. Ngược lại, các ý kiến hoài nghi cho rằng một chiến hạm quá lớn, quá đắt và khó thay thế không còn phù hợp với xu hướng chiến tranh hiện đại, nơi nhiều hải quân ưu tiên phân tán hỏa lực để giảm rủi ro.
Thực tế cũng cho thấy Nga hiện không đóng mới chiến hạm nào có quy mô tương tự lớp Kirov. Tàu sân bay Admiral Kuznetsov vẫn mắc kẹt trong quá trình sửa chữa kéo dài. Tuần dương hạm hạt nhân Pyotr Velikiy, chiếc cùng lớp còn lại, có thể bị loại biên thay vì được nâng cấp tương tự. Điều này cho thấy Admiral Nakhimov nhiều khả năng là một ngoại lệ, chứ không phải khởi đầu cho thế hệ tàu mặt nước cỡ lớn mới của Nga.
Tín hiệu mạnh nhưng chưa đủ thay đổi cán cân
Khi trở lại biên chế, Admiral Nakhimov có thể trở thành tàu chiến mặt nước mạnh nhất của Hải quân Nga. Nó sẽ giúp Hạm đội phương Bắc tăng đáng kể năng lực phòng không, tấn công tầm xa và hiện diện ở Bắc Cực.
Tuy nhiên, con tàu khó có thể tự thay đổi cán cân hải quân với NATO. Mỹ vẫn sở hữu hàng chục tàu khu trục Arleigh Burke, tàu sân bay, tàu ngầm hạt nhân, mạng căn cứ toàn cầu và hệ thống trinh sát rộng lớn. Trong khi đó, Nga chủ yếu đang khôi phục các nền tảng lớn từ thời Liên Xô, nhưng chưa chứng minh được khả năng đóng mới những chiến hạm mặt nước cỡ lớn tương đương.
Vì vậy, Admiral Nakhimov nên được nhìn nhận một cách cân bằng. Đây là một chiến hạm rất mạnh, có giá trị lớn trong nhiệm vụ phòng thủ Bắc Cực và bảo vệ Hạm đội phương Bắc. Nhưng nó cũng là tài sản đắt đỏ, dễ trở thành mục tiêu ưu tiên và không giải quyết được bài toán thiếu số lượng tàu mặt nước hiện đại của Nga.
