Nghịch lý trường lớp ở TP.HCM: Người ăn không hết, kẻ lần không ra

Tại TP.HCM, chuyện thiếu trường lớp không còn là cảnh báo chung mà đã hiện ra bằng những con số cụ thể, những ca học chồng lên nhau và những lớp học vượt sĩ số chuẩn.

Học sinh học 3 ca giữa đô thị thiếu phòng học

Theo báo cáo được Ban Văn hóa - Xã hội HĐND TP.HCM ghi nhận trong năm học 2025-2026, áp lực trường lớp tại một số địa bàn như Hiệp Bình, An Phú, Bình Hòa là rất lớn. Có nơi học sinh phải chia 3 ca học luân phiên trong ngày do thiếu lớp. Tỷ lệ trường có lớp học đảm bảo cho học sinh học 2 buổi mỗi ngày còn thấp, tuy nhiên, sĩ số lớp còn đông, nhất là ở bậc tiểu học và THCS.

Trường THCS Hiệp Bình là ví dụ điển hình. Báo cáo nêu học sinh tại đây phải học 3 ca, học cả thứ bảy. Sĩ số thấp nhất đã 47 học sinh mỗi lớp, 100% phòng học không đạt tiêu chuẩn, học sinh phải tập thể dục tại hành lang.

Tại phường Hiệp Bình, bậc tiểu học và THCS còn thiếu 242 phòng học. Trong khi đó, địa phương đã có quy hoạch 58,86 ha đất giáo dục, dự kiến xây mới 2 trường THPT, 18 trường THCS, 22 trường tiểu học và 44 trường mầm non. Tuy nhiên tiến độ bồi thường, giải phóng mặt bằng bị chậm trễ, khiến quy hoạch sau nhiều năm vẫn “nằm trên giấy”.

Khởi công từ năm 2018 trên khu đất khoảng 14.000m², dự án Trường THCS Hiệp Bình Phước đến nay vẫn chưa hoàn thành. Nguyên nhân là nhà thầu mất năng lực thi công, dự án phải điều chỉnh quy hoạch 3 lần. Sự chậm trễ này khiến áp lực trường lớp tại khu vực chưa được giải tỏa.

Không chỉ Hiệp Bình, phường An Phú cũng đang chịu áp lực nặng. Toàn phường có hơn 15.800 học sinh trong 8 trường công lập, nhưng cấp tiểu học thiếu 144 phòng, cấp THCS thiếu 86 phòng. Sĩ số bình quân ở tiểu học khoảng 50 học sinh mỗi lớp, THCS khoảng 46 học sinh mỗi lớp.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, quy mô giáo dục TP.HCM tăng rất lớn, với hơn 2,5 triệu học sinh từ mầm non đến THPT và hơn 3.400 cơ sở giáo dục. Bình quân toàn thành phố mới đạt khoảng 277 phòng học trên 10.000 dân trong độ tuổi đi học, thấp hơn chỉ tiêu 300 phòng học trên 10.000 dân.

Áp lực mặc dù vậy nhưng phân bố không đồng đều. Sở GD-ĐT TP.HCM xác định toàn thành phố có 42 phường, xã trọng điểm chịu áp lực rất lớn do thiếu phòng học. Cấp tiểu học thiếu 4.755 phòng, cấp THCS thiếu 6.242 phòng, cấp THPT thiếu 6.052 phòng. Đây không chỉ là bài toán số lượng, mà là bài toán chất lượng học tập, phân tuyến và công bằng tiếp cận giáo dục.

Thầy Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân, từng xác nhận rằng giáo dục không thể giải quyết bằng lời hứa. Theo ông, “mọi đứa trẻ đều xứng đáng có một chỗ học đàng hoàng”. Câu nói này chạm đúng phần lõi của vấn đề: trường lớp không chỉ là hạ tầng, mà là quyền học tập tối thiểu của trẻ em đô thị.

Ghế trống lớp 10 và bài toán quy hoạch lệch nhịp

Nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi nhiều địa bàn thiếu phòng học, có trường phải học 3 ca, thì một số trường THPT công lập lại tuyển không đủ chỉ tiêu.

Năm 2025, nhiều trường THPT công lập tốp đầu tại TP.HCM phải tuyển bổ sung lớp 10. Trường THCS và THPT Trần Đại Nghĩa tuyển thêm 68 học sinh, Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền tuyển thêm 80 học sinh, Trường THPT Gia Định tuyển thêm 87 học sinh, Trường Trung học Thực hành thuộc Trường đại học Sư phạm TP.HCM tuyển thêm 15 học sinh.

Theo thầy Lâm Triều Nghi, Hiệu trưởng Trường THPT Gia Định, tình trạng học sinh trúng tuyển lớp 10 nhưng không nhập học xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có việc một số em chọn trường chuyên, trường tư thục hoặc du học.

Cô Trần Thị Hồng Thủy, Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Trần Đại Nghĩa, cũng cho biết có trường hợp học sinh đậu Trần Đại Nghĩa nhưng đồng thời đậu Trường phổ thông Năng khiếu. Điều này cho thấy “ghế trống” ở trường công lập tốp đầu không hẳn do trường kém hấp dẫn, mà do hệ thống tuyển sinh còn có độ vênh giữa các kỳ thi, các nguồn tuyển và quyết định cuối cùng của phụ huynh.

Từ phía phụ huynh, lựa chọn cũng đã thay đổi. Chị Thanh Hương, phụ huynh ở phường Phú Thạnh, từng chia sẻ con chị đậu một trường THPT tốp đầu nhưng gia đình vẫn chọn trường tư. Lý do là trường tư có xe đưa đón, nội trú, dạy đàn, dạy bơi và phụ đạo buổi tối, phù hợp với phụ huynh bận rộn.

Điều này cho thấy phụ huynh không chỉ chọn trường bằng điểm chuẩn. Họ chọn cả dịch vụ, thời gian, sự tiện lợi, khả năng chăm sóc học sinh sau giờ học và khoảng cách di chuyển. Trong một đô thị lớn, trường gần nhà, có bán trú, có xe đưa đón đôi khi thực tế hơn một tên trường “đẹp” nhưng không giải quyết được lịch làm việc của cha mẹ.

Nghịch lý trường lớp ở TP.HCM vì vậy không thể chỉ nhìn bằng một con số tổng chỉ tiêu. Thành phố có thể đủ chỉ tiêu trên giấy, nhưng vẫn thiếu chỗ học tại nơi dân cư tăng nhanh. Một trường có thể còn ghế trống, nhưng khu dân cư khác lại không có đủ phòng học. Cung và cầu giáo dục không gặp nhau vì lệch vị trí, lệch cấp học, lệch thời điểm và lệch nhu cầu.

TP.HCM đang triển khai chiến dịch 150 ngày đêm hoàn thành 1.000 phòng học phục vụ năm học 2026-2027. Theo kế hoạch, năm 2026 thành phố triển khai khoảng 70 dự án xây dựng trường lớp, với 1.251 phòng học xây mới, trong đó có 1.010 phòng học tăng thêm.

Sau 50 ngày đầu chiến dịch, thành phố đã hoàn thành 233 phòng học mới. Lãnh đạo thành phố cũng phát động giai đoạn cao điểm 100 ngày đêm để hoàn thành 1.000 phòng học, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập trước năm học mới.

Tuy nhiên, xây thêm phòng học chỉ là phần trước mắt. Căn cơ hơn là phải điều chỉnh quy hoạch trường lớp theo dữ liệu dân cư thực, không chỉ theo ranh hành chính. Bà Võ Thị Trung Trinh, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP.HCM, cho rằng cần xây dựng hệ thống quản trị bằng dữ liệu số, kết nối dữ liệu dân cư, giáo dục, tuyển sinh, địa chỉ nhà, hạ tầng và quy hoạch đô thị.

Nếu bản đồ số giáo dục được làm đến nơi đến chốn, thành phố có thể biết nơi nào sắp tăng trẻ mầm non, nơi nào cần THCS, nơi nào phải ưu tiên trường THPT, nơi nào có thể chuyển đổi trụ sở dôi dư thành cơ sở giáo dục. Khi đó, quyết định xây trường sẽ bớt chạy theo sự vụ.

Nghịch lý “nơi học 3 ca, nơi tuyển không đủ chỉ tiêu” không chỉ là câu chuyện của ngành giáo dục. Đó là thước đo năng lực quy hoạch đô thị. Trường học phải đi cùng nhà ở, khu công nghiệp, khu dân cư mới và dòng dịch chuyển dân số. Nếu trường lớp tiếp tục đi sau dân cư, mỗi mùa tuyển sinh sẽ lại là một mùa căng thẳng của phụ huynh, nhà trường và chính quyền.