Người dân chưa mặn mà với điện mặt trời mái nhà, tại sao?
Khoảng cách giữa chính sách và thực thi không chỉ nằm ở cấp bộ, tỉnh, nơi có thể đo đếm bằng tỷ lệ ban hành kế hoạch, mà còn nằm ở chính cấp cơ sở, nơi người dân trực tiếp va chạm với thủ tục hành chính.
Vài ngày sau khi Công văn 7404/BCT-ĐL yêu cầu toàn bộ hệ thống công sở, trường học, bệnh viện phải hoàn thành lắp đặt điện mặt trời mái nhà trước 31/3/2027, một câu hỏi ngược lại bắt đầu được đặt ra trên mặt báo: vậy còn người dân thì sao?
Khoảng cách giữa chính sách và thực thi
Một số tờ báo đăng bài với tiêu đề khá thẳng thắn — "Tại sao người dân chưa mặn mà với điện mặt trời?" — dẫn lại đúng hai con số đã xuất hiện trong Công văn 7404: mới 2 trên 17 bộ, cơ quan ngang bộ ban hành kế hoạch thực hiện Chỉ thị 10, và 8 trên 34 tỉnh, thành chưa báo cáo việc ban hành kế hoạch.
Nhưng lần này, câu chuyện không dừng ở cấp công sở, mà đi thẳng vào một chi tiết cụ thể hơn nhiều: một chủ trang trại nuôi trồng thủy sản ở miền Trung, khi lên xã hỏi thủ tục đăng ký lắp điện mặt trời mái nhà theo đúng quy định của Nghị định 243, được cán bộ xã trả lời rằng họ "chưa được tập huấn" nên chưa thể giải quyết.
Chi tiết ấy, tưởng nhỏ, lại nói lên nhiều điều hơn bất kỳ con số vĩ mô nào. Nó cho thấy khoảng cách giữa chính sách và thực thi không chỉ nằm ở cấp bộ, tỉnh, nơi có thể đo đếm bằng tỷ lệ ban hành kế hoạch, mà còn nằm ở chính cấp cơ sở, nơi người dân trực tiếp va chạm với thủ tục hành chính. Chính sách có thể đã mở ở Hà Nội, nhưng nếu cán bộ xã chưa biết phải làm gì, thì với người dân, chính sách ấy vẫn chưa hề tồn tại.
Nhưng thủ tục hành chính, dù là rào cản thật, có lẽ vẫn chưa phải là nguyên nhân sâu xa nhất. Theo lời một chuyên gia của Hiệp hội Năng lượng Việt Nam trả lời báo chí, mức giá mua điện dư hiện nay — khoảng 800 đồng/kWh theo cách tính cũ, hoặc khoảng 1.100 đồng/kWh theo phản ánh của Tổng giám đốc Công ty CP Vinasol Nguyễn Quốc Việt — là quá thấp để tạo động lực đầu tư. Trong khi đó, giá điện mà chính những hộ dân này phải mua từ lưới cao hơn nhiều lần.
Khoảng chênh lệch ấy khiến thời gian hoàn vốn của một hệ thống điện mặt trời mái nhà, theo tính toán của giảng viên năng lượng tái tạo tại Trường Cao đẳng Điện lực TP.HCM, kéo dài từ 4 đến 6 năm với hệ độc lập tự dùng, và từ 5 đến 7 năm nếu đầu tư thêm hệ thống lưu trữ (BESS) cao cấp — đặc biệt lâu hơn ở miền Bắc, nơi bức xạ mặt trời thấp hơn miền Nam do có nhiều tháng mùa đông âm u, ít nắng.
Đây chính là gốc rễ của nghịch lý mà ông Nguyễn Quốc Việt chỉ ra thẳng thắn: dù Nghị định 243 đã cho phép bán điện dư lên tới 50% sản lượng, "đến nay chưa ai bán được". Không phải vì thiếu nhu cầu lắp đặt — số liệu của EVNNPC cho thấy chỉ riêng 7 tháng đầu năm 2026, khu vực miền Bắc đã có thêm 11.481 khách hàng lắp điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, tương ứng gần 500 MW công suất mới — mà vì cơ chế bán điện dư, dù đã mở trên giấy, vẫn chưa thực sự vận hành được trên thực tế.
Khi cơ chế kinh tế chưa đủ rõ ràng để người dân tính toán được lợi ích, phần lớn hệ thống mới lắp vẫn chỉ dừng ở quy mô đủ dùng, không ai dám đầu tư vượt công suất tiêu thụ để tính đến chuyện bán ra lưới.
Giải pháp không nằm ở việc tăng thêm vài triệu đồng tiền hỗ trợ
Trước thực trạng ấy, Bộ Công Thương chọn một hướng đi khác để tăng tốc: dùng ngân sách nhà nước. Ngoài Công văn 7404 giao nhiệm vụ hành chính, Bộ còn kiến nghị Bộ Tài chính ưu tiên phân bổ, phê duyệt dự toán, cho phép kinh phí lắp đặt điện mặt trời được bố trí từ nguồn chi đầu tư công hoặc chi thường xuyên của cơ quan hành chính, sự nghiệp — trước mắt áp dụng cho bệnh viện, trường học, công sở do Nhà nước quản lý, với tổng công suất khoảng 2.800 MW, hoàn thành trước tháng 6/2027.
Song song đó, một số địa phương đã bắt đầu dùng ngân sách hỗ trợ trực tiếp hộ dân: Bắc Ninh, theo Nghị quyết 21/2026 của Hội đồng nhân dân tỉnh, hỗ trợ tối đa 3 triệu đồng cho hệ thống điện mặt trời và thêm tối đa 3 triệu đồng nếu lắp kèm pin lưu trữ, tổng cộng có thể lên tới 6 triệu đồng mỗi hộ; Lai Châu hỗ trợ tối đa 50 triệu đồng mỗi hộ, nhưng chủ yếu dành cho hộ đồng bào dân tộc thiểu số, hộ nghèo, cận nghèo hoặc khu vực chưa có điện lưới. Hà Nội, Quảng Trị, Đà Nẵng, Hưng Yên cũng đang trong quá trình xây dựng chính sách tương tự.
Đây là lúc câu chuyện chuyển sang một cảnh báo đáng chú ý không kém: chính sách đúng chủ trương chưa chắc đã trúng đối tượng. Chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình cho rằng mức hỗ trợ 3 đến 6 triệu đồng chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng vốn đầu tư một hệ thống điện mặt trời mái nhà, nên khó trở thành yếu tố quyết định, dù có thể giúp một số hộ đang ở sát ngưỡng hiệu quả mạnh dạn đầu tư hơn.
Vấn đề nằm sâu hơn ở việc lựa chọn đối tượng: những hộ tiêu thụ nhiều điện, nhất là vào ban ngày, mới có khả năng thu hồi vốn tốt; trong khi nhóm thực sự cần được hỗ trợ tài chính — hộ nghèo, hộ ở vùng khó khăn — lại thường tiêu thụ ít điện, khiến hiệu quả đầu tư của chính khoản hỗ trợ đó không cao.
Vị chuyên gia của Hiệp hội Năng lượng Việt Nam đưa ra một ngưỡng cụ thể hơn: chỉ hộ nào dùng từ khoảng 600 kWh mỗi tháng trở lên, tương đương hóa đơn tiền điện khoảng 2 triệu đồng, mới thực sự bắt đầu có hiệu quả khi đầu tư điện mặt trời mái nhà. Nếu chính sách hỗ trợ được áp dụng dàn trải cho mọi hộ mà không phân loại theo mức tiêu thụ, ngân sách bỏ ra có thể rất lớn nhưng số hộ thực sự quyết định đầu tư nhờ chính sách lại không tương xứng.
Nhìn xa hơn những con số hỗ trợ cụ thể, dư luận báo chí cuối tuần đều thể hiện một điểm chung: giải pháp không nằm ở việc tăng thêm vài triệu đồng tiền hỗ trợ, mà nằm ở việc thiết kế lại chính cơ chế kinh tế của điện mặt trời mái nhà.
Đề xuất xây dựng một chương trình quốc gia thống nhất
Đại diện Hiệp hội Năng lượng Việt Nam đề xuất xây dựng một chương trình quốc gia thống nhất, với bộ tiêu chuẩn áp dụng trên toàn quốc — từ kết cấu công trình, phòng cháy chữa cháy đến đấu nối, vận hành — đồng thời công khai rõ khu vực nào lưới điện còn dư địa tiếp nhận, khu vực nào đã gần đầy tải, để người dân và doanh nghiệp chủ động tính toán trước khi đầu tư.
Còn ông Nguyễn Quốc Việt đề xuất một cơ chế giá linh hoạt theo khung giờ: hộ có lắp hệ thống lưu trữ và bán điện vào giờ cao điểm cần được trả giá tốt hơn hộ bán vào giờ thấp điểm, vừa tạo động lực đầu tư BESS, vừa trực tiếp giúp giảm áp lực cho hệ thống điện đúng vào những khung giờ căng thẳng nhất. "Điểm quan trọng nhất là tạo được niềm tin rằng đây là khoản đầu tư có thể tính toán được, chứ không phải một quyết định phụ thuộc quá nhiều vào biến động chính sách", ông Việt nói — một câu nói có thể xem như tóm gọn toàn bộ vấn đề.
Đặt cạnh nhau, ba mảnh dữ kiện: thủ tục cấp xã còn ách tắc vì "chưa được tập huấn" giá bán điện dư chưa đủ hấp dẫn khiến chưa ai thực sự bán được; và nguy cơ chính sách hỗ trợ ngân sách bị dàn trải sai đối tượng — cho thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều so với những gì các văn bản chỉ đạo cấp cao thường phản ánh.
Bộ Công Thương đang đúng khi thừa nhận tốc độ triển khai còn chậm và tiếp tục thúc ép bằng công văn, bằng ngân sách, bằng mốc thời gian cụ thể. Nhưng nếu ba nút thắt kể trên — thực thi ở cấp cơ sở, cơ chế giá bán điện dư, và việc nhắm đúng đối tượng hỗ trợ — không được xử lý đồng thời, thì dù tỷ lệ các tỉnh, các bộ ban hành kế hoạch có tăng lên bao nhiêu đi nữa, câu hỏi mà dư luận đặt ra sau Công văn thúc ép của Bộ nhiều khả năng vẫn chưa có lời giải trước mốc 31/3/2027: vì sao người dân vẫn chưa mặn mà với điện mặt trời.
