Nếu Trung Quốc áp thuế, điện mặt trời Việt Nam sẽ ra sao?
Sự sụt giảm giá sâu của các thiết bị năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Trung Quốc đang tạo ra một nghịch lí lớn tại thị trường Việt Nam.
Điện mặt trời Việt cần định hình lại hành lang pháp lí
Một mặt, làn sóng hàng giá rẻ này giúp tối ưu hóa chi phí đầu tư ban đầu cho các dự án năng lượng tái tạo. Mặt khác, việc phụ thuộc gần như tuyệt đối vào một nguồn cung duy nhất, kết hợp với khoảng trống lớn trong hàng rào kĩ thuật kiểm soát chất lượng đầu vào.
Điều này đang đặt hệ thống lưới điện và người tiêu dùng trước những rủi ro mang tính chiến lược. Từ nguy cơ bị động trước các cú sốc bảo hộ quốc tế cho đến ma trận hàng lỗi, hàng tái chế lậu, ngành điện mặt trời Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải định hình lại hành lang pháp lí.
Trong vòng hai năm trở lại đây, thị trường thiết bị điện mặt trời tại Việt Nam chứng kiến một cuộc lao dốc giá. Theo khảo sát từ các đơn vị phân phối lớn, chi phí cho mỗi Wp tấm pin năng lượng mặt trời thương hiệu lớn hiện đã giảm sâu kỉ lục, chỉ còn bằng khoảng 1/5 đến 1/6 so với giai đoạn bùng nổ 2018 - 2020.
Sự sụt giảm này là hệ quả trực tiếp từ tình trạng dư thừa năng lực sản xuất khi các tập đoàn năng lượng Trung Quốc liên tục mở rộng quy mô quy trình công nghiệp và xả hàng tồn kho ra các thị trường Đông Nam Á.
Sự xuất hiện của nguồn hàng siêu rẻ này trùng hợp với chính sách khuyến khích năng lượng sạch của Chính phủ Việt Nam, vốn đang áp dụng mức thuế nhập khẩu ưu đãi bằng 0% cho nhóm linh kiện này.
Tuy nhiên, giới chuyên gia nhìn nhận đây là một "bữa tiệc" tiềm ẩn nhiều hệ lụy cấu trúc, bởi Việt Nam hoàn toàn chưa làm chủ được chuỗi cung ứng lõi.
Cho đến thời điểm hiện tại, các doanh nghiệp nội địa vẫn chưa thể tự chủ sản xuất được tế bào quang điện hay các phiến silicon, hai thành phần cốt lõi quyết định hiệu suất chuyển hóa năng lượng.
Toàn bộ năng lực sản xuất trong nước hầu như chỉ dừng lại ở khâu hạ nguồn như gia công vỏ nhôm, lắp ráp bảng mạch cơ khí hoặc đóng gói tấm pec.
Phân tích sâu hơn về lỗ hổng chiến lược này, trao đổi với Một Thế Giới, chuyên gia kinh tế - PGS.TS Đinh Trọng Thịnh cho rằng hiện tại, dòng chảy thương mại đang thuận lợi nhờ các cam kết miễn thuế.
Nhưng nếu Trung Quốc bất ngờ thay đổi chính sách vĩ mô như áp thuế xuất khẩu đối với cell pin để bảo hộ công nghiệp nội địa, hoặc siết chặt hạn ngạch phôi silicon, toàn bộ chuỗi đầu tư điện mặt trời mái nhà lẫn các dự án trang trại điện mặt trời quy mô lớn tại Việt Nam sẽ lập tức rơi vào trạng thái đóng băng hoặc đối mặt với tình trạng chi phí logistics phi mã. Khi không có nội lực sản xuất, nền kinh tế năng lượng sạch của chúng ta sẽ luôn vận hành trong vị thế bị động.
Bên cạnh áp lực từ nguy cơ đứt gãy nguồn cung thượng nguồn, một vấn đề nhức nhối khác đang trực tiếp bào mòn niềm tin của thị trường là chất lượng thiết bị đầu vào.
Hiện nay, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia (TCVN) của Việt Nam dùng để hậu kiểm, phân loại và quản lí pin năng lượng mặt trời nhập khẩu vẫn còn khoảng trống lớn, chưa theo kịp tốc độ biến động của công nghệ.
Lợi dụng sự thiếu vắng của các hàng rào kĩ thuật đồng bộ tại cửa khẩu, các loại pin cũ, pin lỗi kĩ thuật thải loại từ các dự án quốc tế đã được các đầu nậu thu gom, thực hiện quy trình "mông má", tái chế lậu để tuồn vào thị trường nội địa dưới nhãn mác hàng mới chính ngạch với giá thành rẻ đến ngỡ ngàng.
Theo các kĩ sư hệ thống lâu năm, việc nhận biết các tấm pin được làm lại bằng mắt thường là một thách thức lớn đối với người tiêu dùng phổ thông, song không phải là không thể nếu rà soát kĩ các chi tiết cơ khí.
Lớp màng EVA và tấm nền bảo vệ: Đối với các tấm pin cũ bị ép lại màng nhựa bảo vệ, phần mặt sau thường xuất hiện các nếp nhăn li ti, hiện tượng bong bóng khí rải rác hoặc các vết ố vàng do tác động của nhiệt độ vận hành từ trước. Sự không đồng đều về màu sắc giữa các cell pin trong cùng một tấm cũng là dấu hiệu tố cáo chúng được chắp vá từ nhiều nguồn khác nhau.
Các tấm pin mới từ nhà máy lớn luôn có đường hàn tự động bằng robot rất phẳng, mịn và sáng bóng. Ngược lại, các sản phẩm gia công lại thủ công thường để lại vết hàn xỉn màu, lem luốc, các dải bạc dẫn điện không thẳng hàng tuyệt đối hoặc bị lệch trục so với cell pin.
Các nhà sản xuất uy tín luôn đúc chìm mã serial dưới lớp kính cường lực để tránh làm giả. Nếu phần mã này có dấu hiệu bị cạo sửa, mờ nhòe, hoặc số serial dán ở nhãn mặt sau không trùng khớp hoàn toàn với mã chìm phía trước, đây chắc chắn là hàng giả mạo nhãn mác hoặc hàng gom từ bãi thải.
Ma trận pin mặt trời giá rẻ: Người mua ôm hận vì hàng "vận lại"
Sự lỏng lẻo trong khâu kiểm soát chất lượng đang đẩy người tiêu dùng và các doanh nghiệp nhỏ vào thế tiến thoái lưỡng nan. Gom góp vốn liếng để đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà cho xưởng may gia đình, trao đổi với Một Thế Giới, ông Trần Văn Thành (phường Long Biên, Hà Nội) rơi vào hoàn cảnh ngỡ ngàng khi đặt niềm tin sai chỗ.
Ông chia sẻ rằng, do bị hấp dẫn bởi mức giá chào thầu rẻ hơn 35% so với mặt bằng chung từ một đơn vị lắp đặt nhỏ lẻ, cùng lời cam kết hàng nhập khẩu nguyên đai nguyên kiện, ông đã xuống tiền lắp hệ thống công suất 5 kWp.
Tuy nhiên, chỉ sau chưa đầy một mùa nắng gắt, sản lượng điện thu về sụt giảm nghiêm trọng, không đủ bù đắp chi phí vận hành. Khi thuê đơn vị kiểm định độc lập đến đo đạc, ông mới ngã ngửa khi biết các tấm pin của mình thực chất là rác công nghiệp được ép lại viền nhôm và dán đè nhãn mác của một thương hiệu nổi tiếng toàn cầu. Bản thân đơn vị lắp ráp ban đầu cũng đã cắt đứt liên lạc, từ bỏ trách nhiệm bảo hành.
Câu chuyện của ông Thành không phải là cá biệt mà là thực trạng chung của nhiều hộ gia đình chạy theo tâm lí chuộng hàng giá rẻ. Việc thiếu vắng các trung tâm thử nghiệm chuẩn hóa và cơ chế hậu kiểm định kì từ phía cơ quan chức năng đã vô tình đẩy người mua vào thế đơn độc.
Họ không chỉ chịu thiệt hại trực tiếp về mặt tài chính khi hệ thống không thể thu hồi vốn, mà còn phải đối mặt với rủi ro mất an toàn cháy nổ ngay trên mái nhà của mình.
