Nhà máy đạn nửa tỉ USD phơi bày điểm yếu quốc phòng Mỹ
Được khánh thành rầm rộ từ tháng 5/2024 để giải cơn khát đạn pháo 155 mm, nhà máy trị giá 469 triệu USD tại Texas đến nay chưa xuất xưởng được một thân đạn đạt chuẩn nào.
Báo cáo vừa công bố của Tổng thanh tra Lầu Năm Góc, được tạp chí National Interest và CBS News dẫn lại, cho thấy thất bại này không chỉ là chuyện một cơ sở chậm tiến độ, mà còn phơi bày điểm yếu của nền công nghiệp quốc phòng Mỹ khi phải tăng tốc sản xuất.
Hai năm, 469 triệu USD và con số 0 tròn trĩnh
Báo cáo mới công bố của Văn phòng Tổng thanh tra Bộ Quốc phòng Mỹ phát hiện nhà máy được xây riêng để sản xuất thân đạn pháo 155 mm vẫn chưa giao được sản phẩm nào đạt chuẩn. Cơ sở do hãng General Dynamics Ordnance and Tactical Systems (GD-OTS) vận hành tại thành phố Mesquite, bang Texas khai trương trong không khí phô trương hồi tháng 5/2024, nằm trong nỗ lực của chính phủ nhằm bổ sung kho đạn 155 mm đang cạn nhanh. Hơn hai năm sau, cơ sở tiêu tốn 469 triệu USD của người nộp thuế Mỹ vẫn chưa sản xuất được thân đạn M795 nào đáp ứng yêu cầu của Lầu Năm Góc.
Con số 0 ấy càng chua chát khi đặt cạnh vai trò được giao. Theo hợp đồng, Mesquite phải cung cấp 30.000 thân đạn mỗi tháng, tương đương gần một phần ba công suất cần thiết để phục vụ mục tiêu sản xuất 100.000 quả đạn hằng tháng của lục quân Mỹ. Báo cáo thanh tra thẳng thắn nhận xét khoản chi 469 triệu USD lập ra cơ sở Mesquite "lẽ ra có thể dùng để giải quyết các ưu tiên khác của lục quân hoặc Bộ Quốc phòng Mỹ".
Giới chức quân đội không né tránh. Trang Task & Purpose dẫn lại phiên điều trần trước Quốc hội Mỹ hồi tháng 2 tiết lộ ông Brent Ingraham, Trợ lí Bộ trưởng Lục quân phụ trách mua sắm, người được ví như "ông trùm mua sắm" của lực lượng này, nói thẳng với các nghị sĩ: "Tôi không hài lòng với tình hình ở Mesquite". Đến giữa tháng 7, người phát ngôn lục quân xác nhận với CBS News rằng tình trạng chưa có sản phẩm đạt chuẩn vẫn đúng cho tới thời điểm hiện tại.
Cái giá của sự vội vàng
Hợp đồng Mesquite được trao qua loạt thủ tục rút gọn trong các năm 2022 và 2023 để đẩy nhanh tiến độ. Thay vì chế tạo máy móc mới, lục quân cho phép General Dynamics mua lại và hoán cải thiết bị từng dùng để sản xuất đạn M107, loại đạn 155 mm đời cũ đã bị M795 thay thế. M795 là đạn nổ mạnh tiêu chuẩn, có tầm bắn xa hơn và mang nhiều thuốc nổ hơn M107 nên đòi hỏi tiêu chuẩn gia công khác biệt.
Giới chức lục quân khi đó tin rằng Mesquite là "cơ hội rủi ro cao, phần thưởng lớn" và chấp nhận "rủi ro gắn với kế hoạch mua và hoán cải thiết bị sản xuất bộ phận kim loại M107 của nhà thầu", báo cáo viết. Canh bạc đến nay chưa thành công khi các dây chuyền dùng máy hoán cải vẫn không thể cho ra thân đạn M795 đạt chuẩn.
Trục trặc xuất hiện chỉ vài tháng sau khi hợp đồng được kí vào tháng 11/2022. Theo SOFREP, đến tháng 6/2023, General Dynamics đã chậm nhiều mốc tiến độ, khiến lục quân phải liên tục chất vấn, gửi thư cảnh cáo và yêu cầu giải trình. Dây chuyền số 1 cũng nhiều lần không vượt qua các bài kiểm tra sản phẩm ban đầu. Tháng 8/2025, Bộ tư lệnh Hợp đồng lục quân ra lệnh dừng hoạt động hai dây chuyền trong 90 ngày, sau đó gia hạn vào tháng 11 và kéo dài tới ngày 30/4/2026. Điều đáng nói là dù hồ sơ hợp đồng liên tục ghi nhận vấn đề, Mesquite vẫn từng được giới chức ca ngợi là hình mẫu giúp ngành công nghiệp đạn dược Mỹ thoát khỏi công nghệ thời Thế chiến II. Báo cáo dự kiến nhà máy không thể bắt đầu giao hàng trước tháng 9/2026.
Mục tiêu 100.000 quả đạn mỗi tháng vỡ trận thế nào?
Thất bại ở Mesquite khiến cả kế hoạch lớn trượt xa mục tiêu. Theo Breaking Defense, sau khi Nga tấn công Ukraine năm 2022 và pháo binh được sử dụng với cường độ lớn, lục quân Mỹ vội vã nâng sản lượng đạn 155 mm từ khoảng 14.000 quả mỗi tháng lên hơn 100.000 quả vào tháng 10/2025. Mốc hẹn ấy đã trôi qua. Tính đến tháng 3/2026, tức năm tháng sau hạn chót, sản lượng đạn hoàn chỉnh mới đạt 36.000 quả mỗi tháng.
Điểm nghẽn nằm đúng ở khâu Mesquite phụ trách. Báo Military Times giải thích quy trình sản xuất đạn pháo gồm hai chặng, chế tạo thân đạn kim loại tại nhà máy bộ phận, sau đó nhồi thuốc nổ tại cơ sở nạp, lắp và đóng gói riêng. Báo cáo thanh tra chỉ rõ "sản xuất bộ phận kim loại đầu đạn là yếu tố giới hạn" của toàn bộ mục tiêu 100.000 quả, bởi Mỹ không rèn đủ thân đạn để các khâu sau tăng tốc.
Gánh nặng sản xuất hiện dồn lên ba cơ sở còn lại, nhưng hai nơi vẫn chưa đạt mục tiêu. Nhà máy Scranton tại Pennsylvania, cũng do GD-OTS vận hành, lẽ ra phải sản xuất 35.000 thân đạn mỗi tháng từ tháng 10/2025. Tuy nhiên, đến tháng 3/2026, cơ sở này mới đạt 15.000 đơn vị do gặp trục trặc trong quá trình nâng cấp thiết bị. Nhà máy Ingersoll tại Canada, do tập đoàn IMT vận hành, cũng chỉ sản xuất khoảng 10.000 thân đạn mỗi tháng, thấp hơn mục tiêu 15.000. Chỉ có cơ sở Wilkes-Barre tại Pennsylvania đạt kế hoạch với 21.000 thân đạn mỗi tháng. Báo cáo thanh tra Bộ Quốc phòng Mỹ cảnh báo rằng đến tháng 9/2026, với chỉ ba cơ sở này, Mỹ chỉ có thể đạt khoảng 71.000 quả đạn mỗi tháng, tương đương 71% mục tiêu sản xuất 100.000 quả đạn pháo 155 mm.
Kho đạn hụt 3,6 triệu quả và câu hỏi lớn hơn một nhà máy
Sự chậm trễ tại Mesquite càng đáng lo khi kho đạn 155 mm của Mỹ đã giảm mạnh. Trong 4 năm qua, Lầu Năm Góc đã lấy khỏi kho dự trữ khoảng 3,6 triệu quả, trong đó hơn 3 triệu quả được chuyển cho Ukraine theo các cam kết của chính quyền tiền nhiệm. Báo cáo không tiết lộ Mỹ hiện còn bao nhiêu đạn. Cơ quan thanh tra Bộ Quốc phòng Mỹ cảnh báo nếu sản lượng không sớm tăng lên, khả năng sẵn sàng chiến đấu của quân đội Mỹ có thể suy giảm, đồng thời làm tăng nguy cơ thiếu đạn cho Mỹ, đồng minh và các đối tác trong những cuộc xung đột tương lai.
Để xử lí vấn đề, báo cáo đề nghị lục quân hoàn thiện kế hoạch khắc phục tại Mesquite, xem xét lại hợp đồng với GD-OTS, cân nhắc thu hồi một phần kinh phí và tìm nguồn sản xuất thay thế để bù phần công suất thiếu hụt. Breaking Defense cho biết lục quân về cơ bản đồng ý với các kiến nghị này. General Dynamics cũng xác nhận đã thống nhất với lục quân về hướng giải quyết và sẽ tự bỏ thêm vốn để hoàn thiện dự án, đưa các dây chuyền vào hoạt động.
Tuy nhiên, ngay cả khi Mesquite được cứu, vụ việc vẫn cho thấy một vấn đề lớn hơn. Mỹ đã mất hơn ba năm, chi gần nửa tỉ USD và áp dụng nhiều thủ tục rút gọn, nhưng sản lượng đạn hoàn chỉnh mới đạt 36.000 quả mỗi tháng, còn cách xa mục tiêu 100.000 quả. Trong chiến tranh hiện đại, dù máy bay không người lái ngày càng giữ vai trò lớn, đạn pháo 155 mm vẫn là phép thử quan trọng đối với sức mạnh công nghiệp quốc phòng. Trường hợp Mesquite cho thấy khoảng cách đáng lo giữa mục tiêu mà Washington đặt ra và năng lực thực tế của các nhà máy Mỹ.
