Thời sự

Nhật Bản đề xuất thành lập ‘IEA châu Á’ có ý nghĩa gì với các nước ASEAN?

Bùi Tú • 17/11/2026 21:13

Nhật Bản đang thúc đẩy sáng kiến thành lập một cơ chế dự trữ dầu chiến lược chung cho châu Á, lấy cảm hứng từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

Mục đích của sáng kiến nhằm giúp các nền kinh tế trong khu vực ứng phó với những cú sốc năng lượng do chiến tranh, biến đổi khí hậu và gián đoạn chuỗi cung ứng. Đề xuất không chỉ hướng đến bảo đảm nguồn cung dầu mà còn mở ra mô hình hợp tác mới giữa các quốc gia nhập khẩu và xuất khẩu năng lượng.

Nhật Bản
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi và lãnh đạo các nước trong khu vực hôm 17/11

Nhật Bản muốn xây dựng “IEA châu Á” để bảo vệ an ninh năng lượng

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi hôm 17/11 đề xuất thành lập một lực lượng đặc nhiệm khu vực có nhiệm vụ điều phối việc giải phóng dầu từ các kho dự trữ khẩn cấp, theo mô hình của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) có trụ sở tại Paris, Pháp.

Cơ chế được đề xuất mang tên Lực lượng đặc nhiệm An ninh Dầu mỏ châu Á (Asia Oil Security Task Force), được Tokyo định hướng trở thành một phiên bản IEA dành cho khu vực. Bà Takaichi đưa ra sáng kiến này tại cuộc họp Cộng đồng châu Á không phát thải (AZEC) ở Philippines, bên lề Hội nghị cấp cao ASEAN.

IEA được thành lập năm 1974, sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, nhằm phối hợp chính sách năng lượng giữa các quốc gia thành viên, đặc biệt trong việc bảo đảm nguồn cung và sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược khi thị trường xảy ra biến động nghiêm trọng.

Theo định hướng của Nhật Bản, cơ chế mới sẽ giúp các nước châu Á phối hợp sử dụng nguồn dầu dự trữ, thay vì mỗi quốc gia tự xoay xở khi xảy ra khủng hoảng. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với Đông Nam Á, nơi nhiều nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nguồn dầu nhập khẩu và dễ bị tổn thương trước những gián đoạn vận tải quốc tế.

Song song với việc thành lập lực lượng đặc nhiệm, bà Takaichi đề xuất sử dụng phần dung tích còn trống trong các bể chứa dầu của Nhật Bản để lưu trữ dầu thô phục vụ những quốc gia khác trong khu vực. Cách tiếp cận này giúp các nước chưa có đủ cơ sở hạ tầng dự trữ có thể tham gia cơ chế chung mà không phải đầu tư ngay những hệ thống kho chứa mới.

IEA đang tư vấn cho chính phủ Nhật Bản xây dựng khuôn khổ vận hành hệ thống dự trữ khu vực và dự kiến mở văn phòng mới tại Tokyo.

Động lực thúc đẩy sáng kiến đến từ những bài học về sự mong manh của chuỗi cung ứng năng lượng. Trước cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi tháng 2, Nhật Bản đã sở hữu lượng dầu dự trữ tương đương 250 ngày tiêu thụ. Tuy nhiên, điều đó vẫn không giúp các nhà sản xuất nước này tránh khỏi tình trạng thiếu hụt một số nguyên liệu có nguồn gốc từ dầu mỏ.

Nhật Bản phụ thuộc vào Đông Nam Á đối với nguồn cung naphtha và các sản phẩm nhựa. Khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn, các nhà sản xuất phải đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nhiều mặt hàng tưởng chừng rất thông thường, từ mực in màu đến găng tay phẫu thuật.

Bài học này cho thấy an ninh năng lượng không chỉ được đo bằng số thùng dầu thô nằm trong kho, mà còn phụ thuộc vào khả năng duy trì dòng chảy nguyên liệu và sản phẩm hóa dầu xuyên biên giới.

Đông Nam Á thiếu kho dự trữ, Nhật Bản muốn tận dụng hạ tầng sẵn có

Một trong những điểm đáng chú ý của sáng kiến là sự tham gia của các quốc gia Đông Nam Á, khu vực hiện có năng lực dự trữ dầu thấp hơn đáng kể so với khuyến nghị quốc tế.

Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), có trụ sở tại Jakarta, tổng lượng dầu dự trữ của Đông Nam Á hiện chỉ tương đương khoảng 30 ngày tiêu thụ. Con số này thấp hơn nhiều so với mức 90 ngày nhập khẩu ròng mà IEA khuyến nghị các quốc gia thành viên duy trì.

Để nâng năng lực dự trữ của 11 nước ASEAN thêm 60 ngày, nghiên cứu ước tính khu vực cần chi khoảng 2,2 tỷ USD mỗi năm. Đây là khoản đầu tư đáng kể, nhất là đối với những quốc gia phải đồng thời dành nguồn lực cho phát triển hạ tầng, công nghiệp và chuyển dịch năng lượng.

ERIA đề xuất mô hình kết hợp nhiều hình thức dự trữ, bao gồm kho dự trữ quốc gia, kho chung giữa các nước nhập khẩu và xuất khẩu dầu, cùng hệ thống lưu trữ quốc tế thông qua cơ chế đặt quyền sử dụng dầu dự trữ (ticketing system).

Theo mô hình này, một quốc gia hoặc doanh nghiệp có thể trả phí để được quyền tiếp cận một lượng dầu nhất định đang được lưu trữ tại một quốc gia khác khi xảy ra tình huống khẩn cấp. Nhờ đó, các nước không nhất thiết phải sở hữu toàn bộ cơ sở hạ tầng nhưng vẫn có thể bảo đảm quyền tiếp cận nguồn cung.

Philippines là một trong những nước tích cực thúc đẩy ý tưởng xây dựng kho dự trữ chung tại Đông Nam Á. Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. cho biết Manila đang phát triển kho dự trữ dầu chiến lược của riêng mình, nhưng việc tích trữ đó vẫn chưa đủ để bảo đảm an ninh năng lượng lâu dài.

"An ninh năng lượng bền vững và lâu dài đòi hỏi các quốc gia tiêu thụ dầu và sản xuất dầu phải hành động đồng bộ", ông Marcos phát biểu tại cuộc họp AZEC.

Theo các quan chức Philippines, Singapore, Indonesia và Malaysia đã đồng ý duy trì lượng dầu tồn kho theo đề xuất, trong khi Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng bày tỏ quan tâm tham gia.

Đáng chú ý, Nhật Bản không chỉ muốn chia sẻ hạ tầng dự trữ mà còn hướng đến việc kết nối các nhà sản xuất dầu Trung Đông với những thị trường tiêu thụ tại châu Á.

Kết nối các nước sản xuất và tiêu thụ dầu, giảm rủi ro từ eo biển Hormuz

Sáng kiến của Tokyo còn mang ý nghĩa chiến lược đối với các quốc gia xuất khẩu dầu ở vùng Vịnh. Bà Takaichi cho rằng kế hoạch này nhằm tăng cường khả năng chống chịu về kinh tế và năng lượng cho các nước Trung Đông, thông qua việc giảm sự phụ thuộc vào eo biển Hormuz trong hoạt động đưa dầu ra thị trường toàn cầu.

Eo biển Hormuz là tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và biển Arab. Bất kì xung đột quân sự hoặc gián đoạn hàng hải nào tại đây cũng có thể gây ra những hệ lụy lớn đối với các nền kinh tế phụ thuộc vào dầu nhập khẩu, đặc biệt tại châu Á.

Bà Amrita Sen, đồng sáng lập công ty tư vấn Energy Aspects, nhận định việc đặt các kho dự trữ gần thị trường tiêu thụ là lợi ích thiết thực đối với những quốc gia sản xuất dầu ở Trung Đông.

Theo bà, đây là vấn đề mang tính sống còn đối với khu vực vùng Vịnh. Các nước sản xuất cần có hệ thống lưu trữ tại nơi đặt khách hàng để bảo đảm khả năng tiếp cận thị trường ngay cả khi tuyến vận tải truyền thống bị gián đoạn.

Nhật Bản vốn đã có các thỏa thuận dự trữ dầu chung với Saudi Arabia, UAE và Kuwait. Theo những thỏa thuận này, Tokyo cho các đối tác Trung Đông thuê bể chứa dầu tại Nhật Bản, đổi lại được ưu tiên tiếp cận nguồn dầu trong những tình huống khẩn cấp.

Mở rộng mô hình tương tự sang Đông Nam Á sẽ giúp hình thành mạng lưới lưu trữ xuyên khu vực, kết nối nguồn cung từ Trung Đông với các trung tâm tiêu thụ tại châu Á. Philippines cũng có thể tận dụng dung tích kho chứa còn dư của Nhật Bản để giảm chi phí xây dựng hạ tầng dự trữ trong nước.

Hiện Nhật Bản và Hàn Quốc là hai quốc gia châu Á hiếm hoi thuộc IEA. Cơ quan này chủ yếu mở cửa cho các nước thành viên OECD đáp ứng điều kiện duy trì lượng dự trữ tương đương 90 ngày nhập khẩu ròng và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu dự trữ dầu.

Vì vậy, một cơ chế hợp tác riêng cho châu Á có thể giúp những nền kinh tế chưa đáp ứng điều kiện tham gia IEA vẫn có cơ hội phối hợp bảo vệ an ninh năng lượng.

Đối với Đông Nam Á, ý nghĩa của đề xuất không chỉ nằm ở việc có thêm dầu dự trữ khi khủng hoảng xảy ra. Quan trọng hơn, khu vực có thể từng bước chuyển từ mô hình mỗi quốc gia tự bảo vệ nguồn cung sang một hệ thống phối hợp giữa nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và các trung tâm lưu trữ.

Nổi bật
      Mới nhất
      Nhật Bản đề xuất thành lập ‘IEA châu Á’ có ý nghĩa gì với các nước ASEAN?
      • Mặc định

      POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO