Nhật hỗ trợ ASEAN xây dựng nguồn dự trữ xăng dầu chung
Từ năm 2027, các nước ASEAN dự kiến triển khai cơ chế chia sẻ nguồn dự trữ xăng dầu trong tình huống khẩn cấp, với sự hỗ trợ của Nhật Bản.
Sáng kiến sử dụng hệ thống chứng chỉ quyền mua nhiên liệu, cho phép các quốc gia tiếp cận nguồn cung ưu tiên khi khủng hoảng xảy ra. Động thái này phản ánh bài học từ những gián đoạn năng lượng sau xung đột Iran. Đồng thời, cho thấy Đông Nam Á đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào các tuyến vận chuyển và nguồn cung dầu mỏ bên ngoài khu vực.

Khủng hoảng năng lượng thúc đẩy ASEAN dự trữ xăng dầu
Các nước Đông Nam Á đang tiến gần hơn tới việc xây dựng một cơ chế dự trữ và chia sẻ xăng dầu xuyên biên giới. Theo kế hoạch, Indonesia và Thái Lan sẽ bố trí các cơ sở lưu trữ diesel và xăng, trong khi Philippines có thể mua quyền tiếp cận nguồn nhiên liệu này khi xảy ra tình huống khẩn cấp. Hệ thống dự kiến bắt đầu vận hành từ năm 2027, với sự hỗ trợ của Nhật Bản.
Sáng kiến xuất hiện sau những biến động năng lượng trong năm 2026, khi xung đột liên quan đến Iran làm gia tăng rủi ro đối với nguồn cung dầu mỏ và hoạt động vận tải qua Trung Đông. Những quốc gia Đông Nam Á có lượng dự trữ hạn chế nhanh chóng đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu, cho thấy mức độ dễ tổn thương của khu vực trước các cú sốc địa chính trị.
Theo kế hoạch được công bố, PNOC Exploration Corporation (PNOC-EC), doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Philippines, sẽ kí thư bày tỏ ý định với các đơn vị vận hành kho chứa tại Thái Lan và PT Interport Mandiri Utama (Interport) của Indonesia. Lễ kí dự kiến diễn ra bên lề Hội nghị Thượng đỉnh Doanh nghiệp và Đầu tư ASEAN, trước thềm Hội nghị Cấp cao ASEAN do Philippines đăng cai.
Indonesia, Thái Lan và Philippines cũng dự kiến kí thỏa thuận về việc triển khai cơ chế chia sẻ dự trữ thông qua hệ thống chứng chỉ quyền mua nhiên liệu. Đây được xem là mô hình đầu tiên thuộc loại này tại ASEAN, dù đã được áp dụng ở Liên minh châu Âu và một số khu vực khác.
Tầm quan trọng của sáng kiến thể hiện rõ khi nhìn vào vị trí của eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển một phần lớn dầu mỏ toàn cầu. Khoảng 80% lượng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển này được đưa tới châu Á. Vì vậy, bất kì sự gián đoạn nào tại đây đều có thể nhanh chóng tác động đến các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng trong khu vực.
Philippines là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất. Hơn 90% lượng dầu thô nhập khẩu của nước này đến từ Trung Đông. Tháng 3/2026, Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia về năng lượng sau khi chiến tranh Iran bùng phát. Quyết định này cho thấy khủng hoảng nguồn cung không còn là rủi ro xa vời mà đã trở thành vấn đề an ninh kinh tế trực tiếp.
Cơ chế chứng chỉ: Chia sẻ quyền tiếp cận thay vì xây kho chung ngay lập tức
Điểm đáng chú ý trong kế hoạch của ASEAN là các nước không nhất thiết phải lập tức xây dựng một hệ thống kho dự trữ tập trung do cả khối cùng sở hữu. Thay vào đó, cơ chế chứng chỉ quyền mua cho phép các doanh nghiệp vận hành kho tiếp tục kinh doanh nhiên liệu như bình thường trong điều kiện thị trường ổn định, đồng thời dành quyền ưu tiên tiếp cận cho những quốc gia hoặc doanh nghiệp đã mua chứng chỉ từ trước khi khủng hoảng xảy ra.
Nói cách khác, chứng chỉ đóng vai trò xác lập quyền được mua một lượng nhiên liệu nhất định trong tình huống khẩn cấp. Các đơn vị lưu trữ vẫn có thể bán diesel và xăng trên thị trường trong thời bình, nhưng khi nguồn cung bị gián đoạn, những bên nắm giữ chứng chỉ sẽ được ưu tiên mua theo điều kiện đã thỏa thuận.
Mô hình này có một số lợi thế thực tế đối với ASEAN. Thứ nhất, các quốc gia có thể tận dụng hạ tầng kho chứa sẵn có tại những nước thành viên thay vì phải đầu tư ngay một hệ thống dự trữ quy mô lớn. Thứ hai, việc phân bổ quyền mua từ trước giúp giảm nguy cơ cạnh tranh nguồn cung giữa các nước khi khủng hoảng xảy ra. Thứ ba, cơ chế này tạo điều kiện để các quốc gia có năng lực lưu trữ tốt hơn hỗ trợ những thành viên còn hạn chế về cơ sở hạ tầng.
Tuy nhiên, những chi tiết quan trọng vẫn cần được đàm phán, bao gồm giá chứng chỉ, lượng nhiên liệu được quyền mua, thời hạn sử dụng và điều kiện kích hoạt quyền ưu tiên. Đây sẽ là những yếu tố quyết định mức độ hiệu quả của cơ chế, bởi quyền mua trên giấy tờ chỉ có giá trị khi các bên thống nhất được cách thực hiện trong tình huống khẩn cấp.
Sáng kiến do Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), một tổ chức nghiên cứu quốc tế đặt trụ sở tại Indonesia và có sự dẫn dắt của Nhật Bản thông qua Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp, thúc đẩy. Nhật Bản có lợi ích trực tiếp trong việc bảo đảm chuỗi cung ứng năng lượng và thương mại tại Đông Nam Á, nơi nhiều doanh nghiệp Nhật đang hoạt động.
Theo một nghiên cứu trước đây của ERIA, lượng dự trữ dầu mỏ tại Philippines chỉ tương đương khoảng 15-30 ngày nhu cầu tiêu thụ, trong khi Indonesia có lượng dự trữ tương đương 14-23 ngày. Những con số này thấp hơn đáng kể so với tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), yêu cầu các thành viên duy trì lượng dự trữ dầu tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng.
Hiện không có quốc gia ASEAN nào là thành viên đầy đủ của IEA. Việc thiếu cơ sở lưu trữ cũng khiến nhiều nước gặp khó khăn khi muốn nâng mức dự trữ trong nước. Bởi vậy, chia sẻ quyền tiếp cận các kho nhiên liệu trong khu vực có thể là giải pháp thực tế hơn trong giai đoạn đầu, trước khi ASEAN tính đến việc hình thành hệ thống dự trữ chung quy mô lớn.
Nhật Bản có lợi ích chiến lược, ASEAN hướng tới an ninh năng lượng khu vực
Sự tham gia của Nhật Bản không đơn thuần là hỗ trợ kĩ thuật cho một sáng kiến hợp tác của ASEAN. Tokyo có lợi ích kinh tế rõ ràng khi chuỗi cung ứng năng lượng và hàng hóa tại Đông Nam Á được bảo vệ tốt hơn trước những cú sốc bên ngoài.
Trong đợt thiếu hụt nguồn cung sau các cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào Iran, những gián đoạn vận tải và năng lượng trong khu vực đã ảnh hưởng đến hoạt động giao thương, trong đó có các mặt hàng như thiết bị lọc máu và thiết bị y tế. Với các doanh nghiệp Nhật Bản đang sản xuất, phân phối và cung ứng dịch vụ tại Đông Nam Á, một cuộc khủng hoảng nhiên liệu kéo dài có thể gây tác động dây chuyền đến hoạt động nhà máy, logistics và hệ thống y tế.
Do đó, bảo đảm nguồn dự trữ năng lượng tại ASEAN cũng đồng nghĩa với việc giảm rủi ro cho các doanh nghiệp Nhật Bản. Nếu các nhà máy và cơ sở dịch vụ trong khu vực có thể tiếp cận nhiên liệu trong tình huống khẩn cấp, hoạt động sản xuất và giao thương sẽ ít bị gián đoạn hơn. Đây là lợi ích hai chiều: ASEAN tăng khả năng chống chịu, còn Nhật Bản bảo vệ được những lợi ích kinh tế gắn với khu vực.
Ngoài ba quốc gia khởi động sáng kiến, Lào và Timor Leste cũng đang cân nhắc tham gia. Về dài hạn, mục tiêu của các bên là mở rộng cơ chế thành hệ thống dự trữ chung cho toàn ASEAN, đồng thời bổ sung các mặt hàng khác như dầu thô, thay vì chỉ giới hạn ở xăng và diesel.
Nếu được triển khai hiệu quả, sáng kiến có thể trở thành một bước tiến trong quá trình xây dựng an ninh năng lượng khu vực. ASEAN vốn có sự khác biệt lớn về năng lực tài chính, hạ tầng và mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu dầu mỏ. Một cơ chế chia sẻ linh hoạt sẽ giúp các nước tận dụng thế mạnh của nhau, thay vì mỗi quốc gia phải tự giải quyết mọi rủi ro bằng nguồn lực riêng.
Dù vậy, hệ thống chứng chỉ không thể thay thế hoàn toàn việc xây dựng kho dự trữ quốc gia, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu hay phát triển năng lượng tái tạo. Cơ chế này chỉ phát huy tác dụng nếu các kho chứa thực sự có đủ nhiên liệu, quyền ưu tiên được thực thi minh bạch và các quốc gia thống nhất được cách phân bổ khi nhiều bên cùng cần nguồn cung.
Bài học từ khủng hoảng năm 2026 cho thấy an ninh năng lượng không chỉ phụ thuộc vào việc mua được dầu ở đâu, mà còn nằm ở khả năng duy trì nguồn cung khi các tuyến vận tải quốc tế bị gián đoạn. Với ASEAN, xây dựng cơ chế chia sẻ dự trữ là bước đi hướng tới một thị trường năng lượng có khả năng phối hợp tốt hơn. Còn với Nhật Bản, đây là cách bảo vệ chuỗi cung ứng và lợi ích kinh tế của mình thông qua một Đông Nam Á ổn định hơn.



