PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: 'Không ai có thể làm khoa học một mình'
PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung - gương mặt tiêu biểu trong lĩnh vực công nghệ in phun nano và là một trong hai nhà khoa học nữ vinh dự nhận Giải thưởng Kovalevskaia năm 2024. Với chị, khoa học không chỉ là đam mê, mà là hành trình cộng hưởng, nơi tinh thần làm việc nhóm tạo nên những sản phẩm có giá trị.
Hơn 15 năm gắn bó với công nghệ in phun nano, PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung - Phó viện trưởng Viện Công nghệ Vật liệu Tiên tiến, ĐHQG TP.HCM - vẫn giữ trong mắt ánh sáng của niềm say mê khởi đầu, niềm tin rằng khoa học phải sống giữa đời sống con người, phải mang lại giá trị thực tiễn.
Trong cuộc trò chuyện cùng Một Thế Giới, chị chia sẻ về hành trình làm khoa học, những thất bại không đếm xuể, và cách một nhà khoa học nữ thế hệ 8X dung hòa giữa đam mê nghiên cứu và cuộc sống đời thường.
- Chị có còn nhớ những ngày đầu mình bước vào lĩnh vực công nghệ in nano - một lĩnh vực nghe vừa mới lạ, vừa có phần khô khan?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Năm 2009 là bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của tôi - cũng là khi tôi bắt đầu con đường nghiên cứu chuyên sâu trong lĩnh vực công nghệ in phun. Khi tôi làm luận văn Thạc sĩ vào năm 2008 tại Viện Công nghệ Nano - ĐHQG TP.HCM (trước đây là Phòng Thí nghiệm công nghệ Nano) và được tuyển dụng vào viện, bắt đầu hành trình nghiên cứu vào năm 2009. Khi ấy, tôi có cơ hội làm việc với chuyên gia người Pháp Eric Fribourg-Blanc trong lĩnh vực công nghệ in phun - một hướng đi còn rất mới ở Việt Nam ở thời điểm đó.
Với sự hướng dẫn tận tình của thầy Eric, tôi tin ngành này sẽ mở ra hướng đi khác biệt. Tôi chọn in phun làm hướng nghiên cứu chính, dù biết sẽ gian nan, nhưng tôi nhìn thấy trong đó tiềm năng ứng dụng rộng lớn, từ điện tử, y sinh đến môi trường.
Ban đầu, tôi tham gia đề tài cấp Bộ NAFOSTED với vai trò thư ký, nghiên cứu các thông số cơ bản của kỹ thuật in phun trong ứng dụng in cấu trúc và màng mỏng dẫn điện. Cũng từ đó, tôi có cơ hội chủ trì nhiều đề tài cấp Nhà nước và ĐHQG TP.HCM, từng bước hoàn thiện và mở rộng công nghệ này theo hướng phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Không ai có thể làm khoa học một mình
- Khi bắt đầu bước chân vào lĩnh vực này, chắc hẳn chị đã gặp không ít khó khăn?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Đúng vậy. Giai đoạn đầu vô cùng khó, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ in phun nano. Thiếu tài liệu, thiếu thiết bị, kinh nghiệm thực tế hầu như không có. Có những sản phẩm tôi phải làm đi làm lại suốt một năm, thậm chí hai năm. Làm nghiên cứu khoa học, đặc biệt là trong công nghệ in phun nano, đòi hỏi kiên trì đến mức gần như “cực đoan”.
Tôi luôn nghĩ rằng, khởi đầu nào cũng luôn khó khăn, vất vả nhưng phải kiên trì thì mới đi được đường dài. Mỗi khi có đề tài, có dự án rồi thì tôi và nhóm phải lao vào làm, bám sát cho đến khi ra kết quả.
Tôi luôn nói với sinh viên của mình: phải thật sự yêu nghề thì mới đi lâu dài được. Bởi khoa học là quá trình khám phá cái mới nhưng đồng nghĩa với việc luôn đối diện rủi ro và thất bại.
- Những lúc như vậy, điều gì giúp chị không bỏ cuộc?
-PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Là đam mê. Đam mê khoa học giúp tôi giữ được năng lượng dù các thí nghiệm thất bại nhiều lần. Tôi đọc tài liệu quốc tế, tự học thêm, cập nhật xu hướng công nghệ mới. Ngoài ra, môi trường học thuật ở Viện Công nghệ Nano và ĐHQG TP.HCM rất cởi mở, giúp tôi có điều kiện cộng tác, chia sẻ và không cảm thấy cô đơn trong nghiên cứu.
- Chị thường nhắc đến tinh thần làm việc nhóm trong nghiên cứu. Vì sao điều đó lại quan trọng đến vậy?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Trong nghiên cứu khoa học, một mình không thể làm được. Phải có nhóm để làm việc, nghiên cứu và thực hiện dự án. Mỗi người là một mảnh ghép: người lớn làm việc lớn, người trẻ học hỏi và kế thừa. Tôi hướng dẫn nghiên cứu sinh, thạc sĩ, tiến sĩ - rồi chính họ lại trở thành người hướng dẫn những người sau. Nhờ có đội nhóm, công việc nghiên cứu mới được duy trì.
Hiện, viện nơi tôi đang làm quản lý có khoảng 40 người, đa số là nữ. Chúng tôi tổ chức seminar hằng tuần để trao đổi kết quả, chia sẻ ý tưởng. Cứ hai năm, viện lại tổ chức hội nghị quốc tế về công nghệ nano ứng dụng, quy tụ hàng trăm nhà khoa học trong và ngoài nước. Đó là cách chúng tôi mở rộng hợp tác, học hỏi và lan tỏa tinh thần nghiên cứu.
Khoa học phải chạm đến cuộc sống
- Với chị, thành tựu nào trong suốt hành trình nghiên cứu là đáng nhớ nhất?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Tôi từng chủ nhiệm ba đề tài cấp Nhà nước và tham gia chính một dự án do Ngân hàng Thế giới tài trợ. Dự án này giúp công nghệ in phun nano được ứng dụng thực tế, tạo ra công nghệ nội địa thay vì phải nhập khẩu.
- Chị có thể nói rõ hơn về những sáng chế và ứng dụng cụ thể?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Chúng tôi đã chế tạo ăng-ten và cảm biến RFID bằng công nghệ in phun để phát hiện khí NH3, đánh giá chất lượng thực phẩm, và nghiên cứu cảm biến sinh học vi lưu trên đế giấy nhằm xác định hàm lượng β-hCG cho phụ nữ mang thai.
Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng mực in phun nano bạc (Ag) và các hợp chất hữu cơ để in lớp dẫn và lớp nhạy khí. Đây là những bước đầu trong hướng nghiên cứu chế tạo cảm biến sinh học và môi trường phục vụ y tế, thực phẩm.
- Theo chị, điều gì giúp một công trình vượt ra khỏi phòng thí nghiệm để đến với doanh nghiệp và đời sống?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Nghiên cứu khoa học không chỉ để công bố mà để phục vụ cuộc sống. Tôi tin rằng sản phẩm khoa học có thể trở thành nền tảng cho các ngành như linh kiện điện tử linh hoạt, y sinh học, cảm biến môi trường...
Ví dụ như công nghệ in phun có nhiều ưu điểm vượt trội so với các phương pháp truyền thống. Nó không cần sử dụng mặt nạ “mask”, vốn rất đắt đỏ, mà chỉ cần một máy tính điều khiển để in từng chấm mực nano theo hình ảnh thiết kế sẵn. Quy trình này đơn giản hơn, tiết kiệm vật liệu và hóa chất - chỉ khoảng 10 - 20% so với phương pháp quang khắc; giúp giảm tới 50% giá thành chế tạo vi linh kiện so với sản phẩm được sản xuất theo phương pháp truyền thống.
Đây là lý do quan trọng khiến tôi tin rằng công nghệ này có thể được ứng dụng trong phòng thí nghiệm để in màng mỏng lên nhiều loại đế khác nhau, kể cả đế nhựa hay đế giấy, điều mà các phương pháp khác rất khó thực hiện.
Chúng tôi còn nghiên cứu chế tạo mực in phun nano bạc, phát triển cảm biến sinh học và cảm biến môi trường - những công nghệ có thể ứng dụng tại vùng ĐBSCL, nơi tôi sinh ra, đang chịu ảnh hưởng nặng của biến đổi khí hậu và ô nhiễm nguồn nước.
Tôi luôn mong các nghiên cứu của mình sẽ truyền cảm hứng cho sinh viên và nhà khoa học trẻ, để họ tin rằng, khoa học không phải cái gì xa xôi, mà là thứ chạm đến các lĩnh vực của đời sống.
Niềm vui của người làm khoa học
- Chị có thể chia sẻ niềm vui của một người làm khoa học?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Niềm vui lớn nhất của tôi là được nhận Giải thưởng Kovalevskaia năm 2024. Đây không chỉ là sự công nhận cho những nỗ lực, cố gắng của tôi mà còn là nguồn động viên lớn khích lệ tôi tiếp tục cống hiến cho khoa học.
Qua hơn 15 năm nghiên cứu, tôi đã công bố 60 bài báo quốc tế; tham gia và hoàn thành 3 dự án quốc tế, 3 đề tài cấp quốc gia, 1 đề tài cấp tỉnh, 1 đề tài NAFOSTED và 3 đề tài cấp Đại học Quốc gia TP.HCM. Nhưng với tôi, con số không quan trọng bằng hành trình. Làm khoa học cần sự đam mê, sự bền bỉ nhưng điều giữ tôi đi tiếp là niềm tin “khoa học phải sống giữa đời sống con người”.
- Chị nghĩ gì về tương lai của ngành mình đang theo đuổi?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Tôi cho rằng công nghệ in phun nano là một lĩnh vực đầy tiềm năng, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp công nghệ cao. Trên thế giới, công nghệ in phun nano đang được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như vi điện tử, y sinh học, cảm biến môi trường và sản xuất linh kiện điện tử linh hoạt.
Tôi rất kỳ vọng vào những thay đổi từ Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị – nơi những chính sách mới có thể tạo bước đột phá trong việc thu hút, đãi ngộ và hỗ trợ nhà khoa học. Nếu môi trường nghiên cứu được cải thiện, khoa học Việt Nam chắc chắn sẽ phát triển mạnh mẽ hơn, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ cao.
Một tin tích cực là từ tháng 10 năm nay, Luật Khoa học công nghệ mới sẽ có hiệu lực, giúp giảm bớt thủ tục hành chính, hỗ trợ người làm khoa học tốt hơn, thậm chí miễn thuế thu nhập cá nhân. Trước đây, các nhà khoa học phải tự tìm nguồn tài trợ, đi đấu thầu đề tài, còn bây giờ với luật mới thì cơ chế sẽ thông thoáng hơn.
Gia đình - hậu phương vững chắc
- Xin hỏi chị một chút về gia đình nhỏ của mình?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Tôi có một cậu con trai đang học năm nhất ngành cơ điện tử. Cháu không đam mê khoa học như tôi, nhưng tôi luôn tôn trọng lựa chọn của con. Làm khoa học cực lắm, không phải ai cũng theo được, nhất là phụ nữ. Nhiều bạn nam, sau khi học thạc sĩ, tiến sĩ cũng chọn đi làm doanh nghiệp vì thu nhập tốt hơn.
- Vừa là nhà khoa học, giảng viên, nhà quản lý, lại là vợ và mẹ trong gia đình -chị làm sao để chị làm tốt các vai trò và cân bằng cuộc sống?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Là phụ nữ, mình không thể tách khỏi vai trò trong gia đình, nhưng cũng không vì thế mà từ bỏ đam mê. Chỉ là phải học cách dung hòa, để vừa làm được việc, vừa giữ được bình yên trong gia đình. Tôi may mắn có một người chồng thấu hiểu và chia sẻ. Ông xã tôi làm khác ngành, có thời gian để chu toàn gia đình và gánh phần lớn việc nhà để tôi có thể toàn tâm toàn ý cho công việc.
Giữ lửa đam mê khoa học cho thế hệ trẻ
- Theo chị, điều gì giúp một người làm khoa học, đặc biệt là nữ giữ được sự bền bỉ với nghề?
-PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Làm khoa học rất cần kiến thức, nhưng quan trọng hơn là sự bền bỉ và tổ chức tốt. Tôi vừa làm quản lý, vừa giảng dạy và nghiên cứu, nên việc sắp xếp thời gian, quản trị nhóm là điều bắt buộc. Một nhà khoa học nữ nếu không có đam mê, rất khó đi đến cùng con đường này.
Tôi cố gắng truyền cảm hứng cho sinh viên bằng cách không chỉ dạy kiến thức mà còn khuyến khích tư duy phản biện, tinh thần đổi mới. Tôi tạo cơ hội cho các em tham gia dự án thực tiễn, hội thảo quốc tế, để họ học cách làm việc trong môi trường toàn cầu.
- Nhiều sinh viên, đặc biệt là nữ sinh, vẫn e dè khi chọn ngành kỹ thuật, nghiên cứu. Chị sẽ nói gì với họ?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Chỉ cần có đam mê, con đường nào cũng có thể đi xa. Phụ nữ hoàn toàn có thể làm khoa học, miễn là họ tin vào giá trị của chính mình.
- Một câu hỏi cuối, thưa chị, hiện nay Viện Công nghệ Vật liệu Tiên tiến đang triển khai những hướng nghiên cứu nào?
- PGS-TS Đặng Thị Mỹ Dung: Chúng tôi định hướng “gắn lý thuyết với thực nghiệm” và “giảng dạy kết hợp nghiên cứu”. Viện hiện sở hữu 260m² phòng sạch đạt chuẩn quốc tế, trang thiết bị trị giá hơn 250 tỉ đồng - đủ năng lực đào tạo, chuyển giao và hợp tác quốc tế.
Chúng tôi khuyến khích sinh viên năm cuối tham gia nghiên cứu, làm luận văn tại viện, đồng thời hỗ trợ học bổng và chi phí thí nghiệm cho nghiên cứu sinh. Nhiều em còn được đi đào tạo, thực tập tại các trường đối tác như Đại học Osaka, Kyushu (Nhật), Grenoble (Pháp), Wageningen (Hà Lan) hay UCSB (Mỹ)…