Nhịp đập công nghệ

PGS.TS Nguyễn Phi Lê: Làm nghiên cứu, tôi thấu hiểu mục đích cao nhất của khoa học là phụng sự con người!

Tuyết Nhung • 20/10/2025 09:56

Theo nữ PGS.TS Nguyễn Phi Lê, công việc làm nghiên cứu khoa học có hai điều ý nghĩa nhất, đó là giúp sinh viên phát huy được hết khả năng của mình và giải quyết được bài toán thực tế của đất nước.

Với vóc dáng nhỏ bé, PGS.TS Nguyễn Phi Lê hiện là giảng viên tại trường Công nghệ thông tin và truyền thông, Đại học Bách Khoa Hà nội, và đảm nhận vị trí điều hành Viện nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE). Cô nhận bằng kỹ sư và thạc sĩ khoa học tại Đại học Tokyo chuyên ngành công nghệ thông tin vào các năm 2007 và 2010. Năm 2019, cô nhận bằng tiến sĩ tin học tại Đại học SOKENDAI, Viện tin học quốc gia Nhật Bản (NII).

PGS.TS Lê đang lãnh đạo một nhóm nghiên cứu gồm hơn 100 sinh viên tài năng tại Đại học Bách khoa Hà nội, tập trung nghiên cứu về các công nghệ lõi của AI (trí tuệ nhân tạo), cũng như ứng dụng AI trong lĩnh vực môi trường, biến đổi khí hậu và y tế thông minh.

Nhân dịp 20.10, PGS.TS Nguyễn Phi Lê đã có cuộc trò chuyện với phóng viên Tạp chí Một Thế Giới về hành trình thực hiện các dự án nghiên cứu khoa học của mình.

- Điều gì đã khơi nguồn đam mê và thúc đẩy PGS.TS Nguyễn Phi Lê quyết tâm theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học của mình?

- PGS.TS Nguyễn Phi Lê: Y tế và môi trường là hai lĩnh vực "nóng" nhất tại Việt Nam hiện nay, ảnh hưởng trực tiếp đến người Việt Nam. Vấn đề nổi cộm lên ai cũng biết đó là ô nhiễm môi trường, ô nhiễm nguồn nước.

Còn về lĩnh vực y tế, tình trạng quá tải luôn hiện hữu tại các bệnh viện. Chúng tôi, với sứ mệnh riêng của mình, luôn muốn ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để giải quyết được một phần các vấn đề hiện tại. Bên cạnh đó, các bệnh như ung thư, đột quỵ, tiểu đường,... có tỷ lệ rất cao, ứng dụng AI trong lĩnh vực y tế có thể trợ giúp bác sĩ những tác vụ có tính lặp đi lặp lại hay những tác vụ đơn giản. Bác sĩ có thể dùng AI như một công cụ hỗ trợ ban đầu.

Ở Việt Nam, chênh lệch trình độ y tế giữa bệnh viện tuyến đầu và tuyến dưới còn rất lớn. Những mô hình AI được ứng dụng ở trong bệnh viện tuyến dưới thì có thể giúp ích được người dân rất nhiều, giảm cơ hội bất bình đẳng về cơ hội chữa bệnh chất lượng cao.

Là một người sẵn lửa đam mê nghiên cứu khoa học, cùng với tâm huyết đau đáu giải quyết các vấn đề cấp bách hiện nay, tôi càng thấu hiểu rằng mục đích cao nhất của khoa học là phụng sự con người. Do đó, tôi muốn tham gia vào những nghiên cứu giải quyết được bài toán thực tế của đất nước.

- Chị có thể chia sẻ về dự án nghiên cứu khoa học mà chị đã thực hiện. Những thách thức lớn nhất chị gặp phải lúc bấy giờ là gì, và nó đã định hình phong cách nghiên cứu của chị như thế nào?

- PGS.TS Nguyễn Phi Lê: Viện nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE) cố gắng thực hiện nghiên cứu AI trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực như: y tế, môi trường, kinh tế, hệ thống tự động,... nhưng nhóm nghiên cứu của mình tập trung vào hai lĩnh vực chủ chốt là y tế và môi trường.

Đây là hai lĩnh vực có nhiều vấn đề cần thiết nhất và cần phải giải quyết nhất, ảnh hưởng đến người Việt Nam nhiều nhất.

Trong lĩnh vực môi trường, tôi nghiên cứu AI chủ yếu vào mảng ô nhiễm không khí từ năm 2019, khi đó tôi bắt đầu nghiên cứu về ứng dụng AI trong quan trắc về ô nhiễm không khí. Ở lĩnh vực này, tôi thực hiện dự án có tên "Fi-Mi: Hệ thống di động quan trắc và dự đoán chất lượng không khí ứng dụng trí tuệ nhân tạo", được nhận tài trợ gần 6 tỉ đồng từ Quỹ đổi mới sáng tạo VINIF.

Fi-Mi là một hệ thống quan trắc dựa trên các thiết bị nhỏ gọn đặt trên các xe buýt, sử dụng AI để dự báo chất lượng không khí trong tương lai, tạo nên một bản đồ trực quan về các chỉ số mà thu thập được, AI có thể được ứng dụng để hiệu chỉnh các dữ liệu thu được từ các thiết bị để đạt độ chính xác hơn.

“

Làm nghiên cứu, tôi càng thấu hiểu rằng mục đích cao nhất của khoa học là phụng sự con người.

PGS.TS Nguyễn Phi Lê

Cho nên, phần lớn dự án nghiên cứu mà nhóm tôi thực hiện mới chỉ dừng lại ở bước thử nghiệm ban đầu. Mặc dù chúng tôi thấy rõ được tính hiệu quả của những dự án đó, ví dụ như dự án canh tác lúa giảm thải carbon, chúng tôi đã thử nghiệm một vụ ở xã Hoằng Hóa và xã Hà Trung (tỉnh Thanh Hóa).

Theo kết quả thì lượng phát thải khí nhà kính giảm được 30%, năng suất lúa tăng lên, lượng nước tưới tiêu giảm đi, tăng lợi nhuận cho nông dân nhưng kết quả đấy cũng chỉ giới hạn trong vùng mình thử nghiệm, còn muốn triển khai diện rộng thì cần đầu tư nhiều hơn để mua thêm thiết bị.

- Với vai trò là người đứng đầu nhiều dự án, chị quản lý thời gian, nguồn lực và con người như thế nào để đảm bảo dự án đi đúng hướng, đặc biệt là khi phải đối mặt với áp lực về thời hạn và kinh phí?

- PGS.TS Nguyễn Phi Lê: Khi thực hiện các dự án nghiên cứu tôi cũng như nhóm gặp vô vàn khó khăn. Thứ nhất là kinh phí, nghiên cứu là hoạt động tiêu tốn tiền và không có lợi nhuận thu về ngay lập tức, bởi vì nghiên cứu là bỏ thời gian, công sức, tiền bạc... để tìm ra cái mới mà chưa có ai nghĩ ra.

Chỉ khi nào áp dụng được vào thực tế thì mới thu được lợi nhuận, giai đoạn ban đầu chỉ tiêu tiền thôi. Phần lớn tài trợ hiện nay chỉ dừng lại ở giai đoạn đầu, còn đưa ra thực tế thì chưa có nhiều, mà không phải nghiên cứu nào xong cũng ra được thực tế.

Để kiếm được tài trợ cho nghiên cứu thì cũng rất khó, kinh phí thì ít mà người làm được cũng không nhiều. Bởi vì nguồn nhân lực thực hiện sâu thì rất mỏng, vì mọi người thấy rằng nghiên cứu tốn thời gian mà rất mệt mỏi, nên chỉ những ai cực kỳ đam mê nghiên cứu khoa học công nghệ mới có thể bình tâm nghiên cứu. Như vậy, cả vấn đề về ngân sách và con người đều vô cùng khó.

“

Phần lớn những nghiên cứu của tôi đều hướng đến việc giải quyết bài toán nào đó cho đất nước!

PGS.TS Nguyễn Phi Lê

Ở nước ngoài như Mỹ, Nhật Bản, họ đầu tư cho nghiên cứu nhiều hơn nên lực lượng nghiên cứu khoa học của họ rất hùng hậu, ngoài những chuyên gia lâu năm kinh nghiệm thì họ còn có trang thiết bị rất hiện đại. Bên cạnh đó, họ còn có nghiên cứu sinh, học viên sau tiến sĩ, những lực lượng đó làm nghiên cứu rất hiệu quả. Trong khi đào tạo sau đại học của Việt Nam rất kém, số lượng sinh viên học master, thạc sĩ đã ít rồi, số lượng học viên nghiên cứu sinh lại càng ít hơn nữa.

- Chị đánh giá thế nào về việc chuyển giao kết quả nghiên cứu khoa học của mình vào ứng dụng thực tế tại Việt Nam?

- PGS.TS Nguyễn Phi Lê: Hiện nay, việc nghiên cứu ứng dụng AI ở Việt Nam còn rất ít và không chuyên sâu. Phần lớn là dùng mô hình có sẵn và huấn luyện trên tập dữ liệu của mình và đưa ra các giải pháp mang tính nhỏ lẻ, không có chuyên sâu như vậy. Để có giải pháp quy mô lớn và hàm lượng khoa học cao thì còn rất ít.

Những nghiên cứu ứng dụng AI của nhóm mình khác các nghiên cứu khác ở chỗ phần lớn giải pháp mà chúng tôi đề xuất đều là những mô hình mới, được chứng minh bằng thực nghiệm ở trên bộ dữ liệu lớn, có tính ưu việt hơn hẳn so với các giải pháp hiện tại của thế giới, chứ không phải của Việt Nam.

- Chị nhận thấy điều gì là quý giá nhất trong công việc nghiên cứu khoa học?

- PGS.TS Nguyễn Phi Lê: Tôi thấy công việc nghiên cứu khoa học của tôi có hai điều ý nghĩa nhất.

Thứ nhất, với tư cách là một người thầy, điều tôi thấy mình có thể làm được nhiều nhất và mang ý nghĩa lớn nhất là giúp các sinh viên phát huy hết khả năng của mình, có rất nhiều sinh viên không biết rằng mình có khả năng nghiên cứu, nhiều bạn nghĩ rằng sau khi tốt nghiệp sẽ ra trường và đi làm cho một công ty phần mềm nào đó ở Việt Nam nhưng sau các bạn thử nghiên cứu cùng với tôi thì các bạn đã thay đổi hẳn suy nghĩ của mình, sau đó các bạn chọn con đường học lên sau đại học.

“

Tôi thấy công việc nghiên cứu khoa học của mình có hai điều ý nghĩa nhất

PGS.TS Nguyễn Phi Lê

Tôi thấy mình có thể thay đổi cả tương lai của các bạn sinh viên khi truyền được lửa nghiên cứu trong con người các bạn. Điều này rất có ý nghĩa với tôi. Là một người yêu công nghệ, yêu nghiên cứu, tôi luôn dành trọn tâm huyết của mình cho công việc nghiên cứu khoa học.

Ngoài ra, tôi cùng những cộng sự của mình đang có sứ mệnh "buid up" thế hệ trẻ Việt Nam, những người sau này sẽ là nòng cốt về nghiên cứu ứng dụng AI cho Việt Nam, đưa một lực lượng tinh hoa cho đất nước phát triển kinh tế - xã hội, thì đây là một việc có ý nghĩa rất lớn.

Thứ hai, về mặt xã hội, phần lớn những nghiên cứu của tôi đều hướng đến việc giải quyết bài toán nào đó cho đất nước. Ví dụ về lĩnh vực y tế, tôi làm việc trực tiếp với các bác sĩ để nắm được bài toán thực tế từ nghiệp vụ hàng ngày của họ và mình dùng AI để giải quyết các bài toán đó cho họ. Hoặc khi mình làm việc với doanh nghiệp thì mình xem doanh nghiệp có bài toán cụ thể nào thì mình xử lý và đưa ra đúng lời giải cho bài toán đó, giúp doanh nghiệp gỡ vướng mắc, khó khăn, tăng lợi nhuận.

Tôi hi vọng những nghiên cứu của mình có thể ứng dụng được trong thực tế một cách sâu rộng, đặc biệt trong các lĩnh vực y tế, môi trường, thậm chí là với các doanh nghiệp có thể dùng AI để nâng cao chất lượng sản xuất, giảm thời gian, nâng cao hiệu suất.

Xin cảm ơn PGS.TS Nguyễn Phi Lê!