Phụ nữ giữ vai trò gì trong hành trình xây dựng 1 triệu ha lúa phát thải thấp?
Tham gia Đề án một triệu ha, phụ nữ canh tác, tiếp nhận công nghệ, quản lí hộ và thúc đẩy sản xuất xanh.
Không chỉ làm việc trên đồng ruộng
Bà Phan Thị Thảo Sương, thành viên HTX Kiến Thành, ấp 9A2, cho biết phụ nữ tham gia trực tiếp và giữ vai trò rường cột trong nhiều hộ nông dân tham gia Đề án 1 triệu ha. Dù đứng tên hợp tác xã, thế nhưng đôi khi việc kí hợp đồng lớn vẫn phụ thuộc vào nam giới. Phụ nữ thường chỉ xuất hiện trong các công việc cụ thể của sản xuất.
Trên đồng ruộng, phụ nữ tham gia gieo sạ, chăm sóc, dặm lúa, làm cỏ, quản lí nước, thu hoạch và sơ chế. Khi quy trình chuyển sang giảm lượng giống, sử dụng phân bón hợp lí, quản lí nước ngập khô xen kẽ (AWD) và giảm phát thải, yêu cầu tuân thủ kĩ thuật cũng cao hơn. Đây là những công việc cần theo dõi thường xuyên, tỉ mỉ và thực hiện đúng quy trình, tạo điều kiện để phụ nữ phát huy thế mạnh.
Ông Nguyễn Minh Phụng, Chủ tịch Hội Nông dân xã Vị Thanh 1(TP. Cần Thơ) cho rằng, phụ nữ có khả năng thúc đẩy thay đổi thói quen canh tác trong gia đình. Từ giảm lượng giống gieo sạ, bón phân hợp lí, tưới tiết kiệm nước đến quản lí phụ phẩm, hạn chế đốt rơm rạ và tận dụng rơm rạ theo hướng tuần hoàn, phụ nữ có thể góp phần đưa kĩ thuật mới vào sản xuất thường ngày.
Một vai trò quan trọng khác nằm ở quản lí kinh tế hộ. Phụ nữ thường theo dõi thu - chi, cân đối dòng tiền và tính toán hiệu quả đầu tư vật tư nông nghiệp. Khi Đề án đặt mục tiêu giảm chi phí đầu vào nhưng vẫn giữ năng suất, nâng chất lượng và giảm phát thải, việc tính toán hiệu quả kinh tế trở thành căn cứ để gia đình quyết định có tiếp tục áp dụng quy trình mới hay không.
Đề án 1 triệu ha: Khi phụ nữ bước ra khỏi “vai phụ” trên đồng ruộng
Nông nghiệp thông minh không chỉ là máy móc, cảm biến hay phần mềm. Quan trọng hơn là người sản xuất phải hiểu, tiếp nhận và duy trì được quy trình công nghệ. Với những nông dân là nữ, đây là cơ hội chuyển từ vai trò hỗ trợ sang chủ thể của quá trình đổi mới.
Thông tin từ các chương trình cho thấy phụ nữ tích cực tham gia tập huấn về quản lí dinh dưỡng chính xác (Precision Nutrient Management - PNM) và kỹ thuật giảm phát thải. Những kĩ thuật này giúp người trồng lúa sử dụng giống, phân bón và nước sát với nhu cầu thực tế, giảm đầu vào và nâng hiệu quả.
Chuyển đổi số cũng mở rộng không gian tham gia của phụ nữ. Họ có thể ghi chép nhật kí sản xuất, sử dụng ứng dụng nông nghiệp, quản lí dữ liệu và truy xuất nguồn gốc. Với lúa gạo hướng đến thị trường yêu cầu cao về chất lượng và phát thải, dữ liệu sản xuất giúp chứng minh quy trình và kiểm soát chất lượng.
Bà Đinh Thị Kim Dung, Chánh Văn phòng Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), cho rằng IRRI cùng các cơ quan tại Việt Nam xem trọng cách tiếp cận bao trùm về giới trong Đề án 1 triệu ha. Nghiên cứu tại Cần Thơ và ĐBSCL cho thấy kênh thông tin khuyến nông còn “thiên nam”, khiến phụ nữ ít tiếp cận kĩ thuật tiên tiến. Vì vậy, canh tác thông minh cần được đồng thiết kế để phụ nữ tiếp cận thông tin bình đẳng.
Từ người lao động thành chủ thể chuỗi giá trị
Một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ đòi hỏi thay đổi kĩ thuật mà còn cần thay đổi cách tổ chức sản xuất. Phụ nữ cần được tạo điều kiện tham gia hợp tác xã, tổ nhóm sản xuất, chế biến, đóng gói, tiêu thụ và liên kết với doanh nghiệp.
Chị Trương Ngọc Minh, Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Vị Thanh 1 (TP. Cần Thơ), cho rằng cần lồng ghép bình đẳng giới, tăng cơ hội tiếp cận đất đai, vốn, đào tạo kĩ thuật, công nghệ, thị trường và vị trí lãnh đạo cho phụ nữ. Phụ nữ cần được tham gia các cuộc họp hợp tác xã, tập huấn kĩ thuật và bàn bạc những quyết định về giống, vật tư, quy trình sản xuất, sử dụng thu nhập.
Điểm quan trọng là không nên chỉ xem phụ nữ là người “hỗ trợ” nam giới. Họ phải được coi là chủ thể, người hưởng lợi và người có tiếng nói trong quá trình chuyển đổi. Khi được trao quyền quyết định, phụ nữ có thể tác động trực tiếp đến lựa chọn mô hình, cách sử dụng vật tư và tổ chức sản xuất của cả hộ gia đình.
Việc áp dụng quy trình mới có thể giảm 30-50% lượng giống gieo sạ, giảm 20-30% phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, qua đó giúp chi phí sản xuất giảm khoảng 20-40%. Năng suất được giữ ổn định hoặc tăng nhẹ, lợi nhuận có thể tăng thêm hàng triệu đồng/ha/vụ. Với phụ nữ, những người thường quản lí dòng tiền gia đình, hiệu quả này có ý nghĩa trực tiếp.
Tham gia Đề án còn mở ra cơ hội tiếp cận tín dụng, hợp tác xã kiểu mới, liên kết chuỗi giá trị và thị trường ổn định. Các lớp đào tạo về nông nghiệp thông minh, công nghệ số, quản lí rơm rạ và tín chỉ carbon giúp phụ nữ nâng cao kiến thức, tự tin hơn trong vai trò làm chủ kinh tế nông nghiệp.
Lợi ích môi trường cũng gắn chặt với đời sống nông thôn. Giảm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và hạn chế đốt rơm rạ góp phần cải thiện chất lượng không khí, nguồn nước, đồng thời giảm tác động bất lợi đến sức khỏe người dân.
Đặt phụ nữ ở trung tâm chuyển đổi
Mức độ tham gia của phụ nữ trong Đề án không nên chỉ được đo bằng số người dự tập huấn hay số ngày công trên đồng ruộng. Quan trọng hơn là họ có được tiếp cận công nghệ, dữ liệu, vốn, máy móc, thị trường và có quyền tham gia quyết định hay không.
Để phát huy nguồn lực này, cần tăng cơ hội cho phụ nữ làm chủ hộ hoặc trực tiếp sản xuất được tham gia tập huấn về lúa giảm phát thải, quản lí nước, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lí, cơ giới hóa và chuyển đổi số. Đồng thời, cần khuyến khích phụ nữ tham gia quản trị hợp tác xã, tổ chức nông dân và liên kết sản xuất - tiêu thụ.
Phụ nữ nông dân ĐBSCL đang đứng ở giao điểm giữa kinh nghiệm sản xuất truyền thống và công nghệ mới. Họ chăm sóc ruộng lúa, quản lí kinh tế hộ, tiếp nhận kĩ thuật, ghi chép dữ liệu và lan tỏa thói quen sản xuất xanh. Nếu được trao cơ hội bình đẳng, họ sẽ là động lực để Đề án đạt mục tiêu chất lượng, hiệu quả kinh tế và giảm phát thải.
Chuyển đổi sang nông nghiệp thông minh không thể thiếu phụ nữ. Khi người phụ nữ được nhìn nhận là chủ thể công nghệ và chuỗi giá trị, mỗi ruộng lúa không chỉ tạo ra hạt gạo chất lượng cao hơn mà còn trở thành nền tảng cho nền nông nghiệp xanh, hiện đại và bền vững ở ĐBSCL.
Bình đẳng giới vì vậy phải được xem là điều kiện kĩ thuật để chuyển đổi sản xuất thành công và bền vững ở nông thôn ĐBSCL trong dài hạn.
.jpg)
