Nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến: Chúng ta cần trung thực về tỷ lệ đóng góp của AI trong sáng tác!
Nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến cho rằng, cần phải trung thực về tỷ lệ đóng góp của AI trong sáng tác và phải đề cao tính cá nhân, cảm xúc của người nghệ sĩ, bởi đó là những yếu tố mà AI không thể thay thế được.
Thị trường âm nhạc đang chấn động trước sự xuất hiện của những sản phẩm được sáng tạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Điển hình là ca khúc "Say một đời vì em", một tác phẩm hoàn toàn do AI chắp bút từ giai điệu đến ca từ, đang "gây bão" trên các nền tảng số.
Sự kiện này không chỉ là một hiện tượng mà còn là lời cảnh tỉnh rõ ràng: Liệu AI có đang tiến đến mức có thể thay thế toàn bộ công việc của người nhạc sĩ? Công nghệ giờ đây có thể tạo ra những bản nhạc "đúng chuẩn" một cách nhanh chóng và chính xác, đặt ra câu hỏi lớn về vị trí của nhạc sĩ trong tương lai. Chất lượng nghệ thuật của các sản phẩm AI liệu có thể chạm đến chiều sâu cảm xúc, cái "hồn" và bản sắc riêng mà chỉ con người mới có thể mang lại?
Và làm thế nào để khai thác sức mạnh của AI như một công cụ hỗ trợ đắc lực, vừa mở rộng biên độ sáng tạo nhưng vẫn gìn giữ được giá trị nguyên bản của nghệ thuật và người nghệ sĩ? Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến - người nhạc sĩ ghi dấu thành công với thể loại nhạc dân gian đương đại với nhiều ca khúc nổi tiếng như: Bà tôi, Giọt sương bay lên, Cắt tiền duyên, Sông ơi đừng chảy…, từng 4 lần nhận giải thưởng Bài hát Việt - về vấn đề này.
- Cơ duyên nào đã đưa nhạc sĩ (NS) đến với việc tìm hiểu hoặc thử nghiệm các công cụ AI trong quá trình sáng tác? Ấn tượng hay trải nghiệm đầu tiên của NS với một phần mềm/công cụ AI là gì?
- NS Nguyễn Vĩnh Tiến: Tôi sử dụng AI vì tò mò. Là một người say mê công nghệ, khi một số phần mềm ra đời thì tôi cũng thử. Điều đầu tiên tôi cảm thấy là rất bất ngờ, AI đưa ra rất nhiều giải pháp mà một nhạc sĩ thông thường không thể nào nghĩ ra được, đặc biệt là đối với thể loại rất khó như thơ lục bát, thơ đồng dao với âm điệu đặc trưng của tiếng việt và AI có thể vượt qua được và khiến chúng ta ngạc nhiên.
- Với tư cách là một NS có bề dày kinh nghiệm, ông nhìn nhận thế nào về sự xuất hiện của AI trong âm nhạc?
- NS Nguyễn Vĩnh Tiến: Về lịch sử, ở Việt Nam cách đây 20 năm đã có các phần mềm làm thơ nhưng rất ngô nghê, cứ gieo vần một cách tùy tiện. Nhưng sau này khi AI phát triển, có những app (ứng dụng) tạo nên sự hấp dẫn.
Thứ nhất là về hòa âm và phối khí, ví dụ như Suno hoặc một vài app của Hà Lan thì tôi thấy rằng AI làm cho mình hoàn toàn ngạc nhiên về khả năng tạo ra bài hát, khả năng phát âm và kể cả hòa âm phối khí, mix… tất cả mọi thứ đều rất hoàn thiện.
Cho nên, ấn tượng đầu tiên của tôi là lạ lẫm và ngạc nhiên, sau đó thì đến giai đoạn thử nghiệm, các app đã vượt qua được hai vấn đề. Một là những thể thơ rất khó của Việt Nam, ví dụ như thơ lục bát, thơ đồng dao thì app đã gây bất ngờ khi đưa ra giải pháp mới mẻ, sáng tạo, trẻ trung.
Bất ngờ thứ hai là kỹ thuật mix và giọng hát có thể lựa chọn vô cùng đa dạng, có thể chọn nam hoặc chọn nữ được và đều là những giọng rất hoàn chỉnh về cao độ, về kỹ thuật.
Sau đó, tôi cảm thấy nhàm chán, bởi vì vẫn công thức đó, thể loại đó, vẫn là sự cứng nhắc, câu nệ vì khi người sử dụng app AI, họ đưa ra ca từ thế nào thì AI bắt buộc đưa ra âm nhạc như vậy, không có sự uyển chuyển, thiếu đi xúc cảm của con người. Điều này là đương nhiên vì một cỗ máy hay một thuật toán thì không bao giờ có xúc cảm, chỉ có logic.
- Ông nhận thấy đâu là "lợi thế vàng" lớn nhất mà AI mang lại cho một NS chuyên nghiệp? Ngược lại, điều gì AI chưa thể hoặc sẽ không bao giờ thay thế được ở người NS?
- NS Nguyễn Vĩnh Tiến: Thơ lục bát hoặc thất ngôn bát cú khi thử nghiệm với AI thì AI đưa ra cách hát rất mới mẻ, rất trẻ trung. Điều đó cũng có thể gợi ý cho chúng ta những sáng tạo mới, những hướng đi mới. Bởi vì bản chất AI là sự tổng hợp dữ liệu của hàng trăm triệu bài hát trên thế giới, thậm chí AI có thể biết được công thức, cách phát triển cao trào để làm sao người nghe hưng phấn và thuyết phục nhất.
Cho nên rất phù hợp với các bạn trẻ có lối sống nhanh, trong thời đại ngày nay những phần mềm nghe nhanh, sống nhanh rất thịnh hành như TikTok, người ta chỉ cần nghe 15 giây đầu tiên, nếu không hấp dẫn thì người ta sẽ bỏ qua. Tốc độ cảm nhận của giới trẻ ngày càng nhanh thì AI nắm bắt được xu thế đó, nên những nhà sáng tạo phần mềm sẽ tìm cách thức nhanh nhất bằng cách tích hợp hàng trăm triệu bài hát với công thức ấy, cách nào để từ một đoạn mở đầu đến đoạn cao trào chỉ trong vòng 15 giây thôi để cuốn hút ngay người nghe.
Tuy nhiên, vì nhanh nên người nghe không thể cảm nhận được sâu xa ý nghĩa của ngôn từ, cảm nhận được cấu trúc của toàn thể, đó vừa là ưu điểm mà cũng là nhược điểm.
Điều AI không thể thay thế được người nhạc sĩ chính là cảm xúc, AI chỉ là một công cụ hỗ trợ chúng ta, có thể là một cánh tay nối dài cho chúng ta nhưng AI không phải kẻ sáng tạo, vị trí này luôn luôn là con người. AI chỉ tổng hợp lại của những "kẻ sáng tạo", còn thực tế có nhiều "kẻ ăn theo", họ ăn theo về cách hát, họ ăn theo về lối sáng tác, họ ăn theo về mô tuýp, họ ăn theo về chủ đề, họ ăn theo đủ các thứ... nhưng họ chỉ là những thứ "phản quang", những thứ hắt sáng, họ không phải ngọn lửa, chỉ người nghệ sĩ chân chính thì mới tạo ra ngọn lửa và tất nhiên cái giá phải trả để tạo ra ngọn lửa chính là sự lụi tàn, ví dụ mặt trời tạo ra ánh sáng thì mặt trời trong trái tim, trong sâu thẳm là một sự thiêu đốt, ngày nào hết năng lượng thì cũng lụi tàn, bản chất của sáng tạo thì cũng đi kèm với sự lụi tàn, còn những "kẻ ăn theo" sẽ không bao giờ lụi tàn vì họ có bao giờ cháy đâu, họ có tiền, họ có danh vọng nhưng họ không phải là nghệ sĩ.
- Vấn đề về bản quyền và sở hữu trí tuệ đối với những tác phẩm có sự tham gia của AI đang là mối quan tâm lớn. NS suy nghĩ gì về điều này, đặc biệt là khi AI học hỏi từ dữ liệu âm nhạc của các nghệ sĩ khác?
- NS Nguyễn Vĩnh Tiến: Tôi nghĩ chúng ta cần phải trung thực, chẳng hạn như ghi chú “tôi soạn lời còn AI làm âm nhạc”. Sự trung thực này rất cần cho các nghệ sĩ, nhiều nghệ sĩ hiện nay rất mập mờ trong việc dùng cảm xúc của mình và kỹ thuật của AI để sáng tác. Như vậy, vẫn phải đề cao tính cá nhân, cảm xúc của người nghệ sĩ. Tôi nghĩ rằng Việt Nam cần có những quy định, bộ luật để bảo vệ bản quyền cho những người nhạc sĩ cũng như là bảo vệ các thế hệ trẻ em sau này.
Thời gian qua, nhiều app AI trên thế giới đang bị kiện vì đã dùng hàng triệu bài của những nghệ sĩ chân chính "đổ mồ hôi sôi nước mắt". Nhưng những app này có thể dùng hoàn toàn miễn phí trên mồ hôi nước mắt của người nghệ sĩ để tạo nên công thức như vậy. Những vụ kiện này là của thế giới, tôi sẽ lắng nghe xem kết quả thế nào.
Còn Việt Nam thì hiện nay cũng chưa có bộ luật hay quy chế nào để quy định, chỉ rõ mức độ cộng sinh giữa con người và AI. Tôi không cộng sinh với AI, nhạc của Nguyễn Vĩnh Tiến thì mãi mãi là nhạc của Nguyễn Vĩnh Tiến, nhưng tôi có quan sát AI.
- Bài hát "Say một đời vì em" là một ví dụ cụ thể cho việc sử dụng AI vào sáng tác âm nhạc. Ông đã nghe bài hát này chưa? Và ông đánh giá thế nào về việc ứng dụng AI vào sáng tác nhạc?
- NS Nguyễn Vĩnh Tiến: Với một ca khúc, người ta đặt chữ "ca" lên trước, nghĩa là lời ca, xếp chữ "khúc" sau, khúc nghĩa là khúc thức, âm nhạc. Với tôi, ca khúc này về mặt ca từ, chất lượng nghệ thuật ở tầm trung bình. Tôi không đánh giá cao về phần ca từ. Còn về phần giai điệu, đôi khi, do tích hợp và do yếu tố may mắn thì AI sẽ đưa ra một giải pháp khá thú vị (với tiếng Việt). Tôi nhắc thêm là bên cạnh đó là hàng ngàn những giải pháp thất bại do sai âm sắc với 5 dấu sắc, huyền, ngã, hỏi, nặng.... trong ngôn ngữ Việt Nam.
Với bài "Say một đời vì em" có thông tin cho là 90% là con người, 10% là AI thì với tôi rất nhảm nhí, vì không có một cơ quan, hay tổ chức nào xác minh được tỷ lệ người là 90% hay AI là 10%. Điều này không thuyết phục được các nhà khoa học, những người tôn sùng chân lý, cho nên đây là một con số ước lượng thôi. Đối với tôi, điều cần nhất với một người nghệ sĩ là sự trung thực và liêm chính. Khi con người bất chấp tất cả, bỏ qua sự thật, bỏ qua sự liêm chính, trung thực thì đã bỏ qua "tính người" rồi.
- Một số ý kiến cho rằng AI sẽ "dân chủ hóa" việc sáng tác âm nhạc, giúp cả những người không chuyên cũng tạo ra tác phẩm chất lượng. Ông nghĩ sao về sự thay đổi này và tương lai của người NS chuyên nghiệp?
- NS Nguyễn Vĩnh Tiến: Với các nghệ sĩ, AI là một công cụ hỗ trợ, giống như ngày xưa, chúng ta viết tay bằng bút thì ngày nay chúng ta dùng bàn phím nhưng bước tiếp theo có lẽ chúng ta không cần dùng bàn phím nữa mà chúng ta có thể dùng lời nói, ý định để mô tả. Khi sử dụng AI sáng tác nhạc thì ai cũng nghĩ rằng dễ làm, AI đưa đến cảm giác bình dân hóa, nghĩa là ai cũng có thể tạo ra được tác phẩm, nhưng chúng ta không nên ngộ nhận đó là nghệ thuật. Nghệ thuật rất khác, nghệ thuật với những sản phẩm được tạo ra giống nghệ thuật là hai phạm trù khác nhau.
- Ông hình dung về bức tranh âm nhạc Việt Nam trong 5-10 năm tới với sự phát triển không ngừng của AI sẽ như thế nào?
- NS Nguyễn Vĩnh Tiến: Thứ nhất, đối với một NS chuyên nghiệp, AI có thể đem lại những gợi ý thú vị, ví dụ như cách phát triển những thể thơ truyền thống của Việt Nam với một giai điệu hoàn toàn mới mẻ, hoặc theo kiểu Mỹ, châu Âu, hoặc theo kiểu dân ca của bất kỳ châu lục nào, bởi vì trong kho dữ liệu của AI có hàng trăm triệu bài hát, đó là cái mà chúng ta nên tham khảo.
Thứ hai, với một sự logic và kỹ thuật hoàn hảo thì công việc thu âm, mix và tạo ra bản master, AI sẽ tạo nên một phiên bản rất hay, chuẩn chỉ theo đúng công thức, vì cái gì thuộc về logic thì AI sẽ làm rất tốt.
Thứ ba là giọng hát, trong tương lai thì tôi nghĩ các ca sĩ cũng phải cạnh tranh với AI vì có rất nhiều ca sĩ hát bằng giả thanh, họ hát với cảm xúc thất thường, thậm chí là giả tạo, AI thì lại không bao giờ giả tạo, AI là một thuật toán nên luôn trung thực. Điều này cũng là động lực để các ca sĩ phải nỗ lực, không thể lười biếng hay giả dối được.
Trong kho tàng tri thức của nhân loại vô cùng phong phú, chúng ta nhiều khi cũng phải nghe giai điệu âm nhạc của dân tộc khác, đất nước khác để chúng ta phát triển và AI đã làm hộ chúng ta điều đó, đó là mặt tích cực.
Tuy nhiên về mặt tiêu cực, đó là sự tác động đến thế hệ trẻ em sau này, với tôi, khi người lớn giả dối, họ lấy sản phẩm của AI và cho rằng là của họ thì khiến cho thế hệ trẻ em sau này tin rằng đó là tình người, đó là con người. Điều đó nguy hiểm cho các thế hệ sau này.
Cuộc đời chúng ta là duy nhất, bản sắc của chúng ta là duy nhất, cảm xúc của chúng ta cũng là duy nhất và thời gian của mỗi một chúng ta cũng là duy nhất, chúng ta hãy trân trọng điều đó và truyền đạt cho những thế hệ tiếp theo bằng sự chân thành nhất, điều đó có thể thông qua các tác phẩm nghệ thuật.
Xin cảm ơn nhạc sĩ!
