Phía sau tuyên bố ‘đã chiến thắng’ của ông Trump: 5 ngã rẽ khép lại xung đột Iran
Dù Tổng thống Trump tuyên bố "đã thắng", những thông điệp mâu thuẫn từ Mỹ đang khiến đồng minh hoang mang.
Những thông điệp thiếu nhất quán từ Tổng thống Mỹ Donald Trump và Lầu Năm Góc đang phủ một đám mây mù lên tương lai của chảo lửa Trung Đông. Các đồng minh, thị trường tài chính toàn cầu và cả giới lập pháp đều đang phải phỏng đoán về cách thức cũng như thời điểm cuộc chiến tại Iran sẽ thực sự khép lại. Mỗi một tuần trôi qua mà không có giải pháp dứt điểm, rủi ro về một cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong nước và sự hỗn loạn lan rộng ở nước ngoài lại càng tăng cao. Điều này đẩy rủi ro chính trị của ông Trump lên mức đỉnh điểm khi nước Mỹ đang hướng tới cuộc bầu cử giữa kỳ.
Bức tranh toàn cảnh về một cuộc chiến khốc liệt nhưng mơ hồ về hồi kết
Xung đột bùng nổ từ ngày 28.2, khi Mỹ và Israel chính thức phát động chiến dịch mang tên "Epic Fury" nhằm vào Iran. Ngay lập tức, Iran đã đáp trả bằng các cuộc tập kích quy mô lớn vào hàng loạt mục tiêu quân sự và hạ tầng năng lượng ở nhiều quốc gia Trung Đông. Chỉ trong vòng 11 ngày chiến sự, con số thương vong đã lên tới khoảng 2.000 người, trong đó bao gồm hơn 1.300 người tại Iran và hơn 600 người tại Lebanon.
Trong cuộc mít tinh tại Hebron, bang Kentucky ngày 11.3, Tổng thống Trump đã dõng dạc tuyên bố Mỹ đã giành chiến thắng. Ông khẳng định mọi thứ đã được định đoạt ngay trong giờ đầu tiên của cuộc chiến và hải quân Mỹ đã phá hủy thành công 58 tàu chiến của Iran. Người đứng đầu Nhà Trắng nhấn mạnh sức mạnh áp đảo của quân đội Mỹ đã đập tan tham vọng thống trị Trung Đông và tiêu diệt Israel của Tehran.
Tuy nhiên, bức tranh thực tế dường như phức tạp hơn nhiều so với những lời tuyên bố chiến thắng chóng vánh. Dù khẳng định đã thắng, ông Trump vẫn thừa nhận nhiệm vụ chưa hoàn thành và quân đội Mỹ sẽ không rút lui sớm. Trong khi ông từng đề cập đến việc xung đột có thể kết thúc bất kỳ lúc nào vì chỉ còn vài mục tiêu nhỏ lẻ, thì Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth lại đưa ra cảnh báo về những ngày không kích dữ dội nhất sắp tới. Ở khu vực Trung Đông, quân đội Israel cũng phát đi tín hiệu cho thấy chiến dịch còn lâu mới kết thúc với hàng loạt mục tiêu đang nằm trong tầm ngắm. Đáp lại, phía Iran, thông qua lời của Ali Fadavi, cố vấn Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, đã đe dọa kéo Mỹ và Israel vào một cuộc chiến tiêu hao lâu dài nhằm phá hủy nền kinh tế toàn cầu.
Theo Axios, trước tình thế giằng co và đầy rẫy những biến số khó lường này, giới phân tích đã phác thảo 5 kịch bản khả dĩ nhất cho hồi kết của cuộc xung đột.
Kịch bản thứ nhất: Lệnh ngừng bắn thông qua đàm phán và một thỏa thuận hạt nhân mới
Việc chấm dứt chương trình vũ khí hạt nhân của Iran luôn là một trong những mục tiêu tối thượng mà chính quyền Tổng thống Trump đặt ra kể từ khi bắt đầu chiến dịch. Ngay trước khi tiếng súng nổ ra, Mỹ và Iran đã tiến hành ba vòng đàm phán hạt nhân gián tiếp tại Geneva. Dù các đặc phái viên của ông Trump cuối cùng đánh giá Iran thiếu thiện chí, nhưng những nỗ lực ngoại giao vẫn chưa hoàn toàn khép lại.
Điểm đáng chú ý là chỉ một ngày trước khi chiến dịch không kích bắt đầu, các nhà trung gian hòa giải của Oman đã tiết lộ rằng Iran từng đồng ý sẽ không bao giờ tích trữ uranium làm giàu và gọi nền hòa bình là điều "nằm trong tầm tay". Hiện tại, Tổng thống Trump vẫn để ngỏ khả năng nối lại đàm phán. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là sự thay đổi ở thượng tầng quyền lực của Iran. Sự ra đi của Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei và việc người kế nhiệm mang tư tưởng vô cùng cứng rắn là Mojtaba Khamenei lên nắm quyền đã khiến Mỹ thất vọng, đặt ra dấu hỏi lớn về tính khả thi của bất kỳ thỏa thuận ngoại giao nào trong tương lai gần.
Kịch bản thứ hai: Áp dụng "Mô hình Venezuela" để thay đổi nhân sự cấp cao
Một hướng đi khác đang được Mỹ cân nhắc là lặp lại kịch bản đã áp dụng thành công tại Venezuela hồi tháng 1 năm nay. Tại quốc gia Nam Mỹ này, Mỹ đã tiến hành bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và nhanh chóng thiết lập mối quan hệ làm việc với người kế nhiệm là Phó Tổng thống Delcy Rodríguez. Bằng cách thay thế vị trí lãnh đạo cao nhất bằng một nhân vật khác từ bên trong nội bộ hệ thống, Mỹ hy vọng có thể kiểm soát được tình hình mà không cần lật đổ toàn bộ bộ máy nhà nước.
Tổng thống Trump đã bóng gió về kịch bản này khi nhận định việc bổ nhiệm Mojtaba Khamenei là một sai lầm lớn của Iran và vị tân lãnh tụ tối cao này có thể sẽ không tại vị được lâu. Dù vậy, giới chuyên gia quốc tế cảnh báo rằng sự so sánh giữa Iran và Venezuela có những hạn chế mang tính cốt lõi. Cộng hòa Hồi giáo Iran sở hữu một cấu trúc quyền lực phức tạp và đan xen chặt chẽ giữa các thể chế quân sự, tôn giáo và chính trị. Hệ thống này đã kiên cường tồn tại qua 47 năm đối mặt với các lệnh trừng phạt, chiến tranh và cả những cuộc nổi dậy nội bộ. Nó được thiết kế để vượt qua sự tồn tại của bất kỳ cá nhân lãnh đạo đơn lẻ nào. Thêm vào đó, đối với những người biểu tình Iran đang đánh cược mạng sống để đòi thay đổi toàn diện chế độ, việc Mỹ ủng hộ một nhà lãnh đạo mới xuất thân từ chính hệ thống cũ sẽ bị xem là một sự phản bội tàn nhẫn chứ không phải là sự giải phóng.
Kịch bản thứ ba: Làn sóng nổi dậy của quần chúng và sự sụp đổ toàn diện
Nguy cơ sụp đổ của chính quyền Tehran hiện nay là một khả năng hoàn toàn hiện hữu. Sự kết hợp của ba yếu tố mang tính hủy diệt: cái chết của Lãnh tụ Tối cao Khamenei, một nền kinh tế suy sụp đến tận đáy và những cuộc biểu tình lớn nhất kể từ cuộc cách mạng năm 1979 diễn ra chỉ vài tuần trước chiến tranh, đang tạo ra một thùng thuốc súng khổng lồ trong lòng xã hội Iran. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã công khai định hình các cuộc không kích của nước này là chất xúc tác tạo điều kiện cho người dân Iran can đảm tự định đoạt vận mệnh của chính mình.
Tuy nhiên, lỗ hổng chí mạng của kịch bản này nằm ở sự thiếu vắng một lực lượng đối lập có tổ chức trên thực địa. Phe đối lập Iran hiện không có một thủ lĩnh thống nhất đủ sức quy tụ quần chúng. Dù Thái tử lưu vong Reza Pahlavi là một trong những gương mặt được yêu mến, chính Tổng thống Trump lại hạ thấp uy tín của ông, một phần vì Pahlavi đã rời xa quê hương gần nửa thế kỷ. Phương án sử dụng lực lượng người Kurd do Israel hậu thuẫn để hỗ trợ trên mặt đất cũng tiềm ẩn rủi ro khôn lường. Sự can thiệp này có thể đẩy Iran trượt dài vào một cuộc nội chiến đẫm máu, tàn khốc và dai dẳng tương tự như bi kịch đã tàn phá Syria trong suốt một thập kỷ qua.
Kịch bản thứ tư: Đột kích đặc nhiệm nhằm tiêu diệt hoàn toàn kho hạt nhân
Nếu các giải pháp ngoại giao và chính trị đi vào ngõ cụt, một lựa chọn mang tính hành động trực tiếp đang được Mỹ và Israel thảo luận kín là tung lực lượng đặc nhiệm tinh nhuệ vào sâu trong lãnh thổ Iran. Mục tiêu duy nhất của sứ mệnh này là đánh chiếm, bảo vệ hoặc phá hủy hoàn toàn kho dự trữ uranium được làm giàu ở cấp độ cao của Tehran.
Kịch bản này sẽ kết thúc cuộc chiến không phải bằng một giải pháp hòa bình trên bàn đàm phán, mà bằng việc nhổ cỏ tận gốc mối đe dọa vũ khí hạt nhân về mặt vật lý. Dù mang lại kết quả triệt để nhất cho an ninh của Israel và Mỹ, đây lại là một canh bạc quân sự chứa đựng rủi ro sinh tử. Việc triển khai lực lượng bộ binh trên mặt đất tại một quốc gia vẫn đang sở hữu và tích cực khai hỏa các tổ hợp tên lửa đạn đạo là một nhiệm vụ vô cùng nguy hiểm, có thể dẫn đến thương vong lớn và châm ngòi cho một cuộc chiến tranh toàn diện không thể kiểm soát.
Kịch bản thứ năm: Tổng thống Trump đơn phương tuyên bố chiến thắng và rút quân
Kịch bản cuối cùng, và cũng là kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất dựa trên những áp lực nội địa, là việc Tổng thống Trump tự quyết định rằng năng lực máy bay không người lái và tên lửa của Iran đã bị suy yếu đủ mức an toàn. Khi đó, ông sẽ tuyên bố một chiến thắng lịch sử và ra lệnh rút quân, bất chấp việc tình hình chính trị ngầm tại Iran đã được giải quyết triệt để hay chưa.
Thị trường tài chính toàn cầu đang đặt cược lớn vào một lối thoát nhanh chóng như vậy. Áp lực kinh tế trong nước đang ngày càng đè nặng và có nguy cơ trở thành một thảm họa chính trị đối với chiếc ghế quyền lực của vị tổng thống đảng Cộng hòa ngay trước thềm bầu cử. Thế nhưng, chính ông Trump từng cảnh báo rằng việc để nhầm người nắm quyền tại Iran sẽ buộc Mỹ phải quay lại vòng xoáy chiến tranh chỉ trong vòng 5 năm tới. Hơn nữa, việc chấm dứt chiến dịch quân sự không chỉ phụ thuộc vào Mỹ. Israel đã nhiều lần chứng minh họ sẵn sàng hành động đơn phương và thề sẽ xóa sổ vĩnh viễn mối đe dọa hạt nhân từ Iran, bất kể Mỹ có đồng hành cùng họ cho đến phút cuối hay không.
Cuộc chiến tại Iran đã bùng nổ một cách bất ngờ, không có nhiều dấu hiệu cảnh báo trước. Và với vô vàn những biến số đan xen từ chính trị, quân sự cho đến kinh tế như hiện nay, hồi kết của cuộc xung đột tàn khốc này rất có thể cũng sẽ diễn ra theo một kịch bản đầy bất ngờ và khó lường.
