Chiến sự Iran làm gián đoạn nguồn cung helium: Cơ hội cho Nga trong ngành chip
Helium đang được ngành công nghệ đặc biệt quan tâm vì nếu chiến sự ở Iran kéo dài, việc gián đoạn nguồn cung sẽ gây ra nhiều vấn đề cho sản xuất chip và các lĩnh vực khác.
Helium (He) là nguyên tố hóa học thuộc nhóm khí hiếm trong bảng tuần hoàn, có số nguyên tử là 2. Nó là khí không màu, không mùi, không vị, không độc và rất nhẹ, nhẹ hơn không khí nhiều lần.
Helium là nguyên tố nhẹ thứ hai trong vũ trụ, chỉ sau hydro, và thường tồn tại dưới dạng khí trơ (không phản ứng với các chất khác). Trên Trái đất, helium rất hiếm trong khí quyển và chủ yếu được thu từ khí tự nhiên, nơi nó tồn tại như một sản phẩm phụ của quá trình phân hủy phóng xạ của các nguyên tố nặng trong lòng đất.
Helium được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, gồm cả bán dẫn. Trong y tế, helium dùng để làm mát các nam châm siêu dẫn trong máy chụp MRI. Trong công nghiệp và nghiên cứu khoa học, helium được dùng để làm lạnh ở nhiệt độ cực thấp, sản xuất chip bán dẫn, kiểm tra rò rỉ, hàn khí bảo vệ, bơm khí cho khinh khí cầu, và nhiều ứng dụng khác nhờ đặc tính trơ hóa học và khả năng dẫn nhiệt tốt.
Qatar - nhà cung cấp helium lớn thứ hai thế giới - đã chứng kiến năng lực xuất khẩu của mình bị hạn chế do các cuộc tấn công từ Iran.
Qatar sở hữu một trong những mỏ khí đốt lớn nhất thế giới, gọi là North Field, nằm ngoài khơi bờ biển phía đông bắc của bán đảo Qatar. Đây là mỏ khí không liên quan tới dầu mỏ lớn nhất thế giới, với trữ lượng khí đốt có thể khai thác lên tới khoảng 25.000 tỉ m³, tức chiếm khoảng 10% tổng trữ lượng khí đốt trên toàn cầu. Mỏ này trải rộng trên diện tích hơn 6.000 km², gần bằng một nửa diện tích đất liền của Qatar.
Theo tập đoàn dịch vụ tài chính đa quốc gia S&P Global (Mỹ), Qatar cung cấp hơn 30% nguồn cung helium toàn cầu vào năm 2025. Đây là một khoảng trống rất lớn cần được bù đắp khi cuộc chiến ở Iran tiếp diễn.
“Việc Qatar ngừng sản xuất helium do xung đột quân sự giữa Mỹ - Israel với Iran khiến khoảng 1/3 nguồn cung helium toàn cầu biến mất và thị trường chuyển từ dư cung sang thiếu hụt”, các nhà phân tích của ngân hàng Deutsche Bank cho biết trong một ghi chú.
Giá helium kể từ đó đã tăng mạnh. Dù nhiều chuyên gia thị trường vẫn lạc quan rằng các nhà sản xuất chip sẽ duy trì được khả năng tiếp cận helium, nhưng nếu xung đột ở Trung Đông kéo dài, các bên mua nguyên liệu này sẽ phải vật lộn để duy trì chuỗi cung ứng.
Các nhà sản xuất helium ở Bắc Mỹ (khu vực nắm thị phần lớn nhất) được dự báo sẽ hưởng lợi từ sự gián đoạn nguồn cung của Qatar. Tuy nhiên, Nga - nhà cung cấp helium lớn thứ ba thế giới - cũng có thể thu lợi.
Chiến lược helium của Nga
Helium được sử dụng trong sản xuất chip để truyền nhiệt nhờ đặc tính làm mát, đóng vai trò quan trọng trong nhiều công đoạn chế tạo.
Trước khi chiến sự tại Iran xảy ra hôm 28.2, Nga đã tăng sản lượng helium vì nước này có trữ lượng dồi dào và cần tài trợ cho cuộc chiến ở Ukraine, theo một báo cáo của công ty tài chính Bernstein ngày 13.3. Điều đó dẫn đến việc các thị trường không bị trừng phạt tràn ngập helium và giá cả giảm xuống, các nhà phân tích cho biết.
“Thị trường không bị trừng phạt” là những nơi mà quy định cấm vận/chế tài quốc tế không ngăn cản việc mua helium từ các nguồn như Nga.
Lệnh trừng phạt và hạn chế thương mại ở châu Âu - Mỹ cản trở việc mở rộng thị trường của các nhà sản xuất helium từ Nga. Tuy nhiên, Trung Quốc - quốc gia sản xuất 33% chip công nghệ trưởng thành vào năm 2023 - đang ngày càng mua helium nhiều hơn từ Nga.
Xuất khẩu helium từ Nga sang Trung Quốc đã tăng 60% vào năm 2025 so với 2024, theo Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu (CGEP).
Chip công nghệ trưởng thành là chip được sản xuất trên các quy trình sản xuất đã phát triển ổn định nhưng không phải là công nghệ tiên tiến nhất hiện nay.
Sự gián đoạn kéo dài với xuất khẩu helium từ Qatar có thể tạo ra một khoảng trống lớn trên thị trường Trung Quốc. Lý do vì quốc gia Trung Đông này cung cấp 54% lượng helium cho Trung Quốc vào năm 2025, theo CGEP.
Helium của Nga khó có thể trở thành giải pháp được ưa chuộng với các nhà sản xuất chip phương Tây do những hạn chế thương mại. "Thế nhưng, nó có thể thâm nhập vào các thị trường như Trung Quốc, làm thắt chặt nguồn cung ở những nơi khác", ông Ralf Gubler - Giám đốc nghiên cứu về khí công nghiệp và phân bón tại S&P Global Energy - cho hay.
S&P Global Energy là một bộ phận của tập đoàn dịch vụ tài chính đa quốc gia S&P Global (Mỹ) chuyên cung cấp dữ liệu, phân tích và nghiên cứu về ngành năng lượng toàn cầu.
"Nếu sự gián đoạn từ Qatar tiếp diễn, Nga sẽ có vị thế tốt để tiếp tục mở rộng vai trò là nguồn cung helium cho Trung Quốc", ông Erica Downs, học giả nghiên cứu của CGEP, viết trong một bài đăng trên blog.
Helium của Nga hiện chưa được phép sử dụng trực tiếp trong các nhà máy sản xuất wafer, nhưng vẫn có thể dùng cho các ứng dụng khác. Nhờ vậy, các nguồn helium chất lượng cao khác có thể dành riêng cho ngành chip”, ông Phil Kornbluth - Chủ tịch của công ty tư vấn Kornbluth Helium Consulting - cho biết.
Wafer là tấm vật liệu bán dẫn rất mỏng thường làm bằng silicon, được dùng làm nền để chế tạo chip. Trong quá trình sản xuất, các mạch điện tử siêu nhỏ sẽ được khắc và tạo lớp trực tiếp lên bề mặt wafer. Sau đó, wafer được cắt thành nhiều chip riêng lẻ để lắp vào các sản phẩm như chip nhớ, chip xử lý hay chip AI. Một wafer có thể tạo ra hàng trăm hoặc hàng nghìn chip, tùy kích thước và độ phức tạp của từng loại.
Công ty tư vấn và nghiên cứu đầu tư Bernstein (Mỹ) cho rằng sự tăng trưởng nguồn cung helium của Nga, cùng mối quan hệ ngày càng sâu sắc giữa các nhà sản xuất chip và công ty khí công nghiệp, cũng như lượng dự trữ của doanh nghiệp, là những lý do khiến sản xuất bán dẫn khó bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi tình trạng thiếu helium.
Tuy nhiên, cuộc xung đột ở Iran kéo dài có thể giữ giá helium ở mức cao và buộc một số bên mua phải gấp rút tìm kiếm các nguồn cung đa dạng hơn.
Các yếu tố địa chính trị và hạn chế thương mại, cùng mức độ cung cấp helium, sẽ hạn chế khả năng của Nga trong việc lấp đầy khoảng trống mà Qatar để lại, khi nước Trung Đông này đang nỗ lực khôi phục sản xuất khí đốt. Thế nhưng, Nga vẫn có những thị trường sẵn sàng hợp tác kinh doanh với họ.
