TS. Trần Du Lịch: TP.HCM đang tiến rất gần mô hình đại đô thị như Thượng Hải, Tokyo
Quy hoạch tổng thể TP.HCM đến năm 2050, tầm nhìn 100 năm mở ra kỷ nguyên phát triển mới cho trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước.
Việc sáp nhập TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu mở ra cơ hội hình thành một siêu đô thị quy mô khoảng 14 triệu dân, cùng với đó là những thách thức về quy hoạch, tư duy quy hoạch. Một Thế Giới có cuộc trò chuyện với TS. Trần Du Lịch - Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia - về vấn đề này.
- Thưa TS Trần Du Lịch, ông đánh giá như thế nào về khung chiến lược quy hoạch mà đơn vị tư vấn đã chuẩn bị cho TP.HCM trong giai đoạn tới?
- TS Trần Du Lịch: Tôi đánh giá rất cao chất lượng của dự thảo “Định hướng khung chiến lược cho tăng trưởng kinh tế và tổ chức không gian”. Đơn vị tư vấn đã làm rất tốt việc phân tích tổng hợp S.W.O.T, chỉ ra các vấn đề cấp bách đang đặt ra, xác định rõ tầm nhìn phát triển đến năm 2030, 2050, đồng thời phác thảo được cấu trúc không gian gồm 5 cực, 5 hành lang, 10 vùng cùng 18 đột phá chiến lược. Nhìn chung, khung chiến lược này khá phù hợp với các định hướng của Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về các mốc thời gian phát triển và hoàn toàn có thể làm căn cứ vững chắc để tiếp tục hoàn thiện bản quy hoạch tổng thể.
Riêng đối với các mục tiêu năm 2030, tôi đề nghị cần làm rõ mục tiêu cho năm 2035 theo đúng tinh thần Nghị quyết 09. Chúng ta cần nhìn nhận thực tế rằng từ nay đến năm 2030 chỉ còn khoảng 4 năm nữa. Do đó, giai đoạn này nên là đối tượng của các kế hoạch trung hạn, chứ không phải là đối tượng thích hợp cho một quy hoạch mang tầm chiến lược dài hạn.
- Một trong những điểm nhấn mạnh mẽ nhất của TP.HCM là việc "đổi mới tư duy lập quy hoạch". Ông có thể phân tích rõ hơn về sự dịch chuyển này dưới góc nhìn của một chuyên gia tư vấn chính sách?
- TS Trần Du Lịch: Với diện tích 6.772 km² và dân số chạm ngưỡng 14 triệu người, TP.HCM không còn là một đô thị đơn lẻ nữa. Chúng ta đang tiến rất gần đến mô hình vùng đại đô thị, tương tự như Thượng Hải, Tokyo, Seoul hay vùng đô thị New York. Vì vậy, tư duy quy hoạch đến năm 2050 và tầm nhìn 100 năm phải chuyển đổi từ việc quy hoạch mở rộng đô thị đơn thuần sang tư duy xây dựng một trung tâm kinh tế đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh toàn cầu.
Chúng ta phải chuyển từ quy hoạch đất sang quy hoạch hệ sinh thái kinh tế. Dĩ nhiên quy hoạch sử dụng đất vẫn là một nhiệm vụ không thể thiếu. Nếu như trước đây quy hoạch thường đi tìm câu trả lời cho câu hỏi đất này dùng để làm gì, thì tư duy quy hoạch mới bắt buộc phải trả lời những câu hỏi lớn hơn: Ngành kinh tế nào sẽ tạo ra giá trị gia tăng cao nhất? Con người sẽ sống và làm việc như thế nào? Hệ thống hạ tầng nào giúp tăng năng suất mang tính đột phá và những nhân tố nào bảo đảm phát triển bền vững, bao trùm, thích ứng với biến đổi khí hậu?
Tôi đề nghị quy hoạch phải làm rõ và cụ thể hóa các nội dung then chốt: Đó là phát triển mô hình đa cực, đa trung tâm, lấy giao thông công cộng làm xương sống để phát triển đô thị, gắn kết chặt chẽ với mô hình TOD. Thành phố phải hướng ra biển và bám sông, xây dựng đô thị số và quản trị bằng dữ liệu. Thích ứng với biến đổi khí hậu phải trở thành một trụ cột của quy hoạch với các giải pháp như hồ điều tiết, công viên ngập nước, hành lang xanh ven sông, hạ tầng hấp thụ nước mưa và phát triển đô thị carbon thấp. Đặc biệt, chúng ta phải thay thế tư duy địa giới hành chính bằng tư duy phát triển vùng.
Quy hoạch hiện đại bắt buộc phải xác định được trong 25, 50 hay 100 năm tới, TP.HCM sẽ giữ vai trò gì trong mạng lưới các thành phố toàn cầu của châu Á và thế giới. Theo tôi, chúng ta cần làm rõ mục tiêu và chỉ tiêu cho từng thời kỳ 2035, 2045, 2075 xoay quanh các định vị cốt lõi. Đó là trở thành trung tâm tài chính quốc tế hàng đầu ở Đông Nam Á; trung tâm logistics và cảng biển quốc tế của khu vực; trung tâm đổi mới sáng tạo, AI và công nghệ cao của ASEAN; đô thị biển - sông nước thích ứng với biến đổi khí hậu kiểu mẫu; thành phố vận hành dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo; và cuối cùng là đóng vai trò hạt nhân của một “siêu vùng kinh tế phía Nam” với quy mô dân số từ 30 đến 40 triệu người.
- Để hiện thực hóa những định vị mang tầm quốc tế đó, mô hình tăng trưởng kinh tế và các động lực phát triển mới cần được kích hoạt như thế nào?
- TS Trần Du Lịch: Chúng ta phải xây dựng cụ thể mục tiêu và chỉ tiêu để chuyển dịch mô hình kinh tế theo hướng: từ thâm dụng lao động sang thâm dụng công nghệ; từ đô thị công nghiệp sang đô thị dịch vụ trí thức và tài chính; lấy dữ liệu và tài sản số làm nguồn lực sản xuất mới; chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu; phát triển mạnh kinh tế biển, logistics quốc tế, nâng cấp chất lượng thể chế và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Để thúc đẩy các động lực này, tôi đề nghị xây dựng chính sách và giải pháp vượt trội, đột phá cho giai đoạn 2026-2035 tập trung vào các lĩnh vực then chốt.
Đầu tiên là đầu tư hạ tầng quy mô lớn như hệ thống metro, đường vành đai 3, vành đai 4, các cao tốc kết nối vùng, kết nối sân bay Long Thành, Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, các trung tâm logistics mới, hạ tầng số và trung tâm dữ liệu. Tiếp theo là định vị rõ ràng trung tâm tài chính quốc tế đối với khu vực đến năm 2045 và 2075. Thứ ba là phát triển kinh tế biển và logistics quốc tế thông qua cảng trung trung chuyển, khu thương mại tự do Cái Mép Hạ, kho vận thông minh và dịch vụ hàng hải.
Thứ tư là chuyển đổi công nghiệp sang công nghệ cao, nâng cấp chuỗi giá trị ngành điện tử, thiết kế chip, robot nhằm tạo đột biến về năng suất lao động. Thứ năm là phát triển kinh tế số và dữ liệu lớn, thúc đẩy AI, điện toán đám mây, fintech để tăng tỷ trọng đóng góp của kinh tế số trong GRDP. Theo Nghị quyết 09, đến năm 2035 kinh tế số phải đóng góp 60% GRDP. Đây là một thách thức rất lớn, nhưng nếu không đạt được thì không thể hoàn thành chỉ tiêu GRDP/người tối thiểu 25.000 USD vào năm 2035. Động lực cuối cùng chính là cải cách thể chế, trọng tâm là triển khai có hiệu quả Luật đô thị đặc biệt và các nghị quyết đặc thù của Quốc hội như Nghị quyết 98, 260, 188 và 222.
- Mục tiêu cao nhất của mọi bản quy hoạch suy cho cùng vẫn là nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Ông có thể chia sẻ cụ thể hơn về các chỉ số phát triển con người được kỳ vọng trong quy hoạch này?
- TS Trần Du Lịch: Đúng vậy, tất cả các mục tiêu kinh tế đều phải hướng tới chất lượng sống của con người và điều này cần được cụ thể hóa trong quy hoạch dựa trên tinh thần Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị. Cụ thể, trong giai đoạn 2026-2045, Thành phố đặt mục tiêu tốc độ tăng GRDP bình quân đạt 10%/năm để đạt được 3 chỉ tiêu rất quan trọng: GRDP/người đạt 75.000 USD, chỉ số phát triển con người (HDI) đạt 0,9 và đạt mức phát thải ròng bằng “0”. Đến giai đoạn 2046-2075, tốc độ tăng GRDP bình quân dự kiến là 6%/năm, đưa GRDP/người đạt 100.000 USD và tiếp tục giữ chỉ số HDI trên mức 0,9.
Theo tiêu chuẩn của Liên Hợp Quốc, một đô thị có chỉ số HDI trên 0,8 đã được coi là phát triển cao. Do đó, mục tiêu HDI trên 0,9 chính là thước đo của một đô thị phát triển toàn diện, bền vững trên cả 3 phương diện: thu nhập, sức khỏe và giáo dục. Việc lập quy hoạch lần này đang có lợi thế rất lớn vì đã được Bộ Chính trị định hướng rõ ràng về vị trí, vai trò, mục tiêu cho từng thời kỳ.
Tôi kỳ vọng thành phố sẽ có một bản quy hoạch phát triển 25 năm với tầm nhìn 100 năm thực sự chất lượng, thể hiện được khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới và tạo động lực mạnh mẽ để thành phố giành được vị trí xứng đáng trong mạng lưới các thành phố toàn cầu vào năm 2050.
