Gỡ 'nút thắt' sở hữu trí tuệ trên môi trường sốKỳ 3: Phá bẫy thương mại điện tử bằng các giải pháp hạ tầng số
Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Trần Lê Hồng nhấn mạnh việc thiết lập hạ tầng số quốc gia và ứng dụng AI, Blockchain là bước chuyển đổi số quyết định giúp thực thi quyền sở hữu trí tuệ bền vững.
Hạ tầng số liên thông kết hợp vũ khí công nghệ thông minh đang trở thành chiến lược dài hạn của Việt Nam nhằm bảo vệ tài sản trí tuệ một cách căn cơ. Sau đợt cao điểm tấn công thực địa với những con số xử phạt mang tính răn đe mạnh mẽ (đã phản ánh ở Kỳ 2), bài toán đặt ra cho cơ quan quản lý là làm sao duy trì hiệu quả thực thi một cách bền vững.
Trong bối cảnh các phương thức kinh doanh trực tuyến bùng nổ, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) đang đối mặt với những thách thức phức tạp do tính chất ẩn danh trên không gian mạng. Để giải quyết tận gốc vấn đề, Bộ Khoa học và Công nghệ đang khẩn trương thiết lập hạ tầng công nghệ dài hạn: Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền SHTT liên thông giữa các bộ ngành và thúc đẩy ứng dụng các giải pháp đột phá như AI, Blockchain. Một Thế Giới đã có cuộc phỏng vấn ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) để làm rõ chiến lược chuyển đổi số mang tính quyết định này.
Khó khăn thực tế tại hiện trường kinh doanh số
- Thưa ông, nhìn lại chiến dịch cao điểm triển khai theo Công điện số 38/CĐ-TTg vừa qua, bên cạnh các kết quả bứt phá, ông đánh giá thế nào về cục diện thực thi hiện nay cũng như những phương thức vi phạm mới đang nổi lên trên môi trường số?
Ông Trần Lê Hồng: Trong thời gian qua, công tác thực thi quyền SHTT tại Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực. Hệ thống pháp luật về SHTT tiếp tục được hoàn thiện; cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thực thi từng bước được tăng cường; nhận thức của doanh nghiệp và người dân về bảo vệ quyền SHTT ngày càng được nâng cao. Các lực lượng thực thi như Công an, Quản lý thị trường, Hải quan, Tòa án… đã xử lý nhiều vụ việc lớn, phức tạp, đặc biệt trong lĩnh vực hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền tác giả và vi phạm trên môi trường số.
Tuy nhiên, tình hình xâm phạm quyền SHTT vẫn diễn biến phức tạp. Hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, có tổ chức, mở rộng mạnh sang môi trường thương mại điện tử và xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên các nền tảng số; nhiều vụ việc liên quan hàng hóa giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng, quyền tác giả, quyền liên quan trên Internet, gây ảnh hưởng lớn đến môi trường đầu tư, hoạt động sản xuất kinh doanh và quyền lợi người tiêu dùng.
- Chiến dịch ra quân này ghi nhận tốc độ phá án rất nhanh từ các địa phương. Thuận lợi lớn nhất của đợt cao điểm này là gì và những áp lực, rào cản nào tại hiện trường đang làm khó các lực lượng phá án khi đối hiện với "tội phạm ẩn danh"?
Ông Trần Lê Hồng: Điểm thuận lợi lớn nhất là có sự chỉ đạo quyết liệt, trực tiếp của Thủ tướng Chính phủ, tạo sự chuyển động đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Sau khi Công điện được ban hành, hầu hết các tỉnh, thành phố đã tổ chức ra quân kiểm tra, xử lý vi phạm và có kết quả báo cáo về Bộ KH&CN; nhiều địa phương đã thành lập Tổ công tác liên ngành để tăng cường phối hợp giữa các lực lượng thực thi. Công tác trao đổi thông tin, hỗ trợ chuyên môn giữa các cơ quan cũng được cải thiện rõ rệt.
Bên cạnh đó, vẫn còn một số khó khăn, thách thức. Thứ nhất, hành vi xâm phạm quyền SHTT hiện nay diễn ra trên phạm vi rộng, liên quan nhiều lĩnh vực, nhiều phương thức kinh doanh, đặc biệt trên môi trường số nên việc phát hiện, thu thập chứng cứ và xử lý gặp nhiều khó khăn. Thứ hai, công tác phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan thực thi tuy đã được cải thiện nhưng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Thứ ba, việc xác định yếu tố xâm phạm trong một số vụ việc phức tạp đòi hỏi thời gian và hỗ trợ chuyên môn sâu. Ngoài ra, số lượng vụ việc lớn trong khi nguồn lực thực thi tại một số địa phương còn hạn chế cũng tạo áp lực đáng kể trong quá trình triển khai đợt cao điểm.
Cũng cần thấy rằng, từ thời điểm phát hiện vụ việc đến khi hoàn tất quá trình xác minh, điều tra, xử lý hành chính hoặc hình sự là một quá trình cần thời gian, đặc biệt đối với các vụ việc phức tạp, quy mô lớn hoặc liên quan môi trường số. Trong khi đó, đợt cao điểm theo Công điện số 38/CĐ-TTg mới được triển khai hơn hai tuần, do đó nhiều kết quả xử lý thực chất, đặc biệt là các vụ việc hình sự, vẫn cần tiếp tục theo dõi, tổng hợp và sẽ được phản ánh rõ hơn trong thời gian tới. Tuy nhiên, với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, sự phối hợp của các bộ, ngành, địa phương và sự tham gia tích cực của cộng đồng doanh nghiệp, Bộ KH&CN tin rằng đợt cao điểm lần này sẽ tạo chuyển biến thực chất trong công tác đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT tại Việt Nam.
Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia liên thông trên nền tảng hạ tầng số
- Để hỗ trợ trực tiếp cho các lực lượng tại thực địa tra cứu, xác thực nhanh vi phạm, Cục đang cung cấp những công cụ trực tuyến nào và lộ trình xây dựng một cơ sở dữ liệu quốc gia đồng bộ trong năm 2026 sẽ được triển khai ra sao?
Ông Trần Lê Hồng: Hiện nay, các cơ quan thực thi có thể tra cứu thông tin về đối tượng sở hữu công nghiệp, trong đó bao gồm nhãn hiệu đăng ký quốc gia, bằng công cụ tra cứu WipoPublish tại địa chỉ http://wipopublish.ipvietnam.gov.vn trên Cổng Thông tin điện tử của Cục SHTT. Đối với Đăng ký nhãn hiệu quốc tế theo hệ thống Madrid, các cơ quan thực thi có thể sử dụng công cụ Madrid Monitor của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) tại địa chỉ https://www3.wipo.int/madrid/monitor/en/.
Cơ sở dữ liệu liên thông sẽ hỗ trợ tra cứu, chia sẻ thông tin nhanh hơn, phối hợp xử lý vụ việc hiệu quả hơn.
Cục phó Cục SHTT Trần Lê Hồng
Bên cạnh đó, Bộ KH&CN đang trong quá trình phối hợp với các bộ, ngành liên quan để xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền SHTT trong năm 2026 và duy trì tính bền vững trong những năm tiếp theo. Trước mắt, thông qua việc tổng hợp báo cáo hằng ngày theo Công điện số 38/CĐ-TTg, Bộ đang hình thành nguồn dữ liệu ban đầu về tình hình phát hiện, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT trên phạm vi toàn quốc. Dự kiến, hạ tầng số này sẽ từng bước tích hợp thông tin về tình hình xử lý vi phạm hành chính, hình sự; các vụ việc điển hình, nghiêm trọng, phức tạp; thông tin về đối tượng quyền SHTT; thông tin phục vụ xác định yếu tố xâm phạm; kết quả giám định, xử lý vi phạm. Khi được xây dựng và vận hành, cơ sở dữ liệu sẽ hỗ trợ các cơ quan thực thi tra cứu, chia sẻ, đối chiếu thông tin nhanh hơn, phối hợp xử lý vụ việc hiệu quả hơn và là công cụ đắc lực để dự báo xu hướng vi phạm.
- Sự phối hợp thông tin chuyên môn giữa cơ quan quản lý SHTT và lực lượng điều tra của Bộ Công an trong bối cảnh các vụ án công nghệ cao ngày càng tinh vi, xuyên biên giới sẽ được thiết lập theo cơ chế nào, thưa ông?
Ông Trần Lê Hồng: Theo Công điện số 38/CĐ-TTg, Bộ KH&CN sẽ phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong việc phát hiện, xác minh và xử lý các hành vi xâm phạm quyền SHTT cả trên môi trường truyền thống và môi trường số, đặc biệt đối với các hành vi liên quan đến hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Trong đó, Bộ KH&CN tập trung thực hiện vai trò hỗ trợ chuyên môn và phối hợp cung cấp thông tin phục vụ hoạt động điều tra, xử lý vi phạm. Bộ đã chỉ đạo Cục SHTT, Viện SHTT quốc gia và các đơn vị liên quan kịp thời cung cấp ý kiến chuyên môn, thông tin xác lập quyền, kết luận giám định phục vụ xác định yếu tố xâm phạm; hỗ trợ tra cứu thông tin về nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp; phối hợp trao đổi thông tin trong các vụ việc phức tạp hoặc có dấu hiệu hình sự; tổng hợp thông tin, tình hình xử lý vi phạm trên phạm vi toàn quốc phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành.
Bên cạnh đó, Bộ KH&CN cũng đang phối hợp với Bộ Công an và các cơ quan liên quan triển khai nhiệm vụ xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền SHTT nhằm từng bước hỗ trợ việc chia sẻ dữ liệu thông qua hạ tầng số, tra cứu thông tin và phối hợp xử lý vi phạm hiệu quả hơn, đặc biệt đối với các hành vi xâm phạm trên môi trường số. Thực tế thời gian qua cho thấy nhiều vụ việc xâm phạm quyền SHTT trên môi trường số có tính chất phức tạp, liên quan nhiều nền tảng, nhiều chủ thể và có yếu tố xuyên biên giới. Vì vậy, việc tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước về SHTT với lực lượng Công an là rất quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, điều tra và xử lý vi phạm trong bối cảnh chuyển đổi số và thương mại điện tử phát triển mạnh hiện nay.
Tự động nhận diện vi phạm bằng công nghệ AI và Blockchain
- Thực hiện Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30/1/2026 của Thủ tướng, định hướng ứng dụng các giải pháp công nghệ tối tân như AI, Blockchain để tự động rà quét, bảo vệ tài sản trí tuệ trực tuyến sẽ được Cục hiện thực hóa thế nào trong thời gian tới?
Ông Trần Lê Hồng: Thực hiện nhiệm vụ được Thủ tướng giao trong Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30/01/2026 về tăng cường thực thi quyền SHTT, Bộ KH&CN được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Công an và các bộ, cơ quan có liên quan thúc đẩy công tác ứng dụng các biện pháp công nghệ (như AI, công nghệ Blockchain...) nhằm phát hiện, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
"Thúc đẩy ứng dụng AI và Blockchain nhằm phát hiện, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ quyền SHTT trên môi trường số".
Trần Lê Hồng, Cục phó Cục SHTT
Đây là công việc cần có sự vào cuộc của cả hệ thống, đặc biệt là các công ty công nghệ, các tổ chức trung gian trong hệ sinh thái bảo hộ và thực thi quyền SHTT. Việc ứng dụng các công nghệ này sẽ nâng cấp mạnh mẽ cho sức mạnh thực thi trên nền tảng hạ tầng số quốc gia. Trong năm 2026 và các năm tiếp theo, Bộ KH&CN dự kiến sẽ tổ chức hoặc phối hợp tổ chức các hội nghị, hội thảo, triển lãm để quảng bá rộng rãi hơn các công nghệ hỗ trợ phát hiện, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số đến các cơ quan thực thi quyền, các sàn thương mại điện tử, chủ thể quyền và người tiêu dùng.
