MV 'Come my way' của Sơn Tùng M-TP lại ồn ào chuyện bản quyền mỹ thuật
Từ phản ánh của nghệ sĩ thị giác Lê Giang liên quan đến MV "Come my way", câu chuyện bản quyền mỹ thuật trong sản phẩm giải trí một lần nữa được đặt ra.
MV Come my way của Sơn Tùng M-TP vẫn chưa dứt tranh luận sau hình ảnh nam ca sĩ đứng trên chim Lạc.
Mới đây, theo phản ánh của nghệ sĩ thị giác Lê Giang, tác phẩm Tàn chỉ của bà có nhiều tương đồng với một bối cảnh xuất hiện trong phần after credit của MV Come my way.
Nữ nghệ sĩ cho biết bà chịu tổn thương tinh thần khi phát hiện sự việc và mong muốn các bên giải quyết nghiêm túc, minh bạch. Sau đó, Microwave Soups, đơn vị phụ trách chỉ đạo mỹ thuật và thiết kế bối cảnh cho MV, đã công khai xin lỗi nghệ sĩ Lê Giang. Đơn vị này thừa nhận trong quá trình phát triển thiết kế bối cảnh đã tham khảo ngôn ngữ tạo hình từ tác phẩm Tàn chỉ nhưng chưa xin phép, chưa trao đổi và chưa xin ý kiến tác giả ngay từ đầu.
Antiantiart, đơn vị tham gia sản xuất và điều phối dự án, cũng lên tiếng xin lỗi nghệ sĩ Lê Giang. Đơn vị này cho biết đang phối hợp với Microwave Soups để làm việc trực tiếp với tác giả, đồng thời nhận trách nhiệm trong khâu phối hợp và kiểm soát chung.
Đến lúc này, các bên vẫn cần làm rõ hồ sơ sáng tạo, quá trình phát triển ý tưởng, nguồn tham chiếu và cách hình ảnh được sử dụng trong bản MV phát hành. Vì vậy, bài học trước mắt không nằm ở việc vội kết luận đúng sai, mà ở yêu cầu kiểm soát bản quyền trong quy trình sản xuất hình ảnh.
Sơn Tùng M-TP ở trung tâm chú ý
Sơn Tùng M-TP là nhân vật chính trong MV nên dễ trở thành người chịu áp lực truyền thông lớn nhất. Tên tuổi của anh khiến tranh cãi quanh sản phẩm lan nhanh hơn. Điều đó không có nghĩa nghệ sĩ biểu diễn không chịu trách nhiệm về sản phẩm mang tên mình.
Tuy nhiên, một MV hiện đại là sản phẩm của nhiều bộ phận. Đằng sau vài giây hình ảnh có đạo diễn, giám đốc sáng tạo, chỉ đạo mỹ thuật, thiết kế bối cảnh, sản xuất, hậu kỳ và đơn vị điều phối. Khi tranh cãi liên quan trực tiếp đến tạo hình và bối cảnh, trách nhiệm chuyên môn cần được xét theo từng khâu sản xuất.
Nghệ sĩ thị giác có quyền yêu cầu được tôn trọng, được làm rõ và được bảo vệ quyền lợi nếu tác phẩm của mình đã được sử dụng trong quá trình sáng tạo. Đơn vị sản xuất có trách nhiệm giải trình về nguồn tham chiếu, mức độ sử dụng và phương án khắc phục.
Bản quyền mỹ thuật không thể xem nhẹ trong MV
Trong sản xuất MV, việc dùng moodboard, ảnh tham chiếu, chất liệu thị giác hoặc cảm hứng từ tác phẩm nghệ thuật là điều phổ biến. Ê kíp sáng tạo thường phải khảo sát hình ảnh, nghiên cứu phong cách và tham khảo nhiều nguồn thẩm mỹ trước khi dựng bối cảnh.
Tuy nhiên, tham chiếu không đồng nghĩa với việc được sử dụng tùy tiện. Khi một tác phẩm mỹ thuật cụ thể được đưa vào quá trình phát triển ý tưởng, ê kíp cần xác định rõ mức độ sử dụng. Tác phẩm đó chỉ là gợi ý thẩm mỹ, hay đã trở thành cơ sở trực tiếp cho thiết kế bối cảnh trong sản phẩm cuối cùng.
Tàn chỉ không phải một hình ảnh vô danh trên mạng. Đây là tác phẩm của một nghệ sĩ thị giác, có quá trình nghiên cứu, có bối cảnh ra đời và có đời sống riêng trong không gian mỹ thuật. Khi một tác phẩm như vậy được đưa vào chuỗi tham khảo của một MV lớn, việc xin phép, ghi nhận nguồn và thỏa thuận quyền sử dụng cần được xử lý ngay từ đầu.
Tranh cãi quanh Come my way cho thấy một rủi ro quen thuộc trong sản xuất hình ảnh. Ý tưởng có thể đi qua nhiều khâu, từ moodboard, ý tưởng, thiết kế, dựng bối cảnh đến hậu kỳ. Nếu không kiểm soát quyền sử dụng ở từng giai đoạn, một hình ảnh tham chiếu ban đầu có thể trở thành khung hình gây tranh cãi khi MV phát hành.
Từ góc nhìn chuyên môn, quyền tác giả không chỉ phụ thuộc vào việc một tác phẩm đã đăng ký hay chưa. Vấn đề cốt lõi nằm ở chủ thể sáng tạo, dấu ấn riêng của tác phẩm và mức độ sử dụng trong sản phẩm khác. Với sản phẩm thương mại, yêu cầu này cần được kiểm soát kỹ hơn.
Đầu tư hình ảnh phải đi cùng kiểm soát bản quyền
Những năm gần đây, MV Việt đầu tư nhiều hơn vào mỹ thuật, bối cảnh, phục trang, kỹ xảo và biểu tượng văn hóa. Đây là tín hiệu tích cực. Nhưng mức đầu tư hình ảnh càng lớn thì quy trình kiểm soát bản quyền càng phải rõ.
Một tác phẩm mỹ thuật, một bức ảnh, một không gian sắp đặt, một thiết kế kiến trúc hoặc một chi tiết điêu khắc đều có thể thuộc về tác giả cụ thể. Không phải chất liệu nào tìm thấy trên Internet cũng có thể đưa vào moodboard, rồi chuyển thành sản phẩm thương mại mà không kiểm tra nguồn gốc.
Tranh cãi quanh Come my way nhắc lại một yêu cầu cơ bản của công nghiệp sáng tạo: muốn sử dụng tài sản trí tuệ của người khác, cần có sự đồng thuận, phạm vi sử dụng rõ ràng và cách ghi nhận phù hợp.
Lời xin lỗi là cần thiết, nhưng chưa đủ để khép lại những vấn đề nghề nghiệp phía sau. Điều quan trọng hơn là cách các bên làm việc sau lời xin lỗi: có đối thoại trực tiếp hay không, có minh bạch hồ sơ sáng tạo hay không, có phương án khắc phục phù hợp với tác giả hay không.
Cảnh báo cho ê kíp sản xuất
Trong môi trường sáng tạo hiện nay, ranh giới giữa cảm hứng, tham chiếu và sử dụng tác phẩm ngày càng dễ bị làm mờ. Các ê kíp có nhiều công cụ hơn, nhiều nguồn hình ảnh hơn, nhưng cũng đối diện rủi ro lớn hơn nếu thiếu hiểu biết về bản quyền.
Bản quyền mỹ thuật không chỉ là vấn đề pháp lý. Đó còn là nguyên tắc căn bản của sáng tạo. Một nghệ sĩ có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để hình thành ngôn ngữ tạo hình. Một MV có thể đưa ngôn ngữ đó đến hàng triệu người chỉ trong vài ngày. Sự chênh lệch về sức lan tỏa này đòi hỏi quy trình sử dụng tham chiếu phải cẩn trọng.
Từ phản ánh của nghệ sĩ thị giác Lê Giang về MV Come my way, điều cần giữ lại không phải là sự phán xét vội vàng. Điều cần thiết hơn là cảnh báo cho các ê kíp sản xuất: mỗi khung hình cần được kiểm tra bằng trách nhiệm sáng tạo, trách nhiệm nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý.
Tôn trọng bản quyền không làm giảm sức sáng tạo. Đó là điều kiện để sản phẩm giải trí đi xa hơn mà không làm tổn thương quyền lợi của những người đã tạo ra chất liệu thẩm mỹ được sử dụng trong quá trình sản xuất.
.jpg)
