'Việt Nam cần những giải pháp đột phá giúp nhà khoa học nữ không bị mắc kẹt'
Đó là quan điểm của bà Caroline Nyamayemombe - Trưởng Đại diện UN Women tại Việt Nam - khi trả lời phỏng vấn Một Thế Giới.
Bình đẳng giới trong kỷ nguyên số và xanh không còn dừng lại ở câu chuyện thực thi quyền xã hội thuần túy, mà đã trở thành một "mệnh lệnh kinh tế" quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.
Trả lời phỏng vấn Tạp chí Một Thế Giới, bà Caroline Nyamayemombe - Trưởng Đại diện UN Women tại Việt Nam - khẳng định: Để các nhà khoa học nữ không bị mắc kẹt tại "thung lũng chết" của quá trình thương mại hóa, Việt Nam cần những giải pháp tài chính đột phá, đặc biệt là cú hích từ nguồn vốn mồi thành lập Quỹ và mô hình hợp tác công - tư (PPP).
Đưa sáng chế của nhà khoa học nữ từ phòng nghiệm ra thị trường
- Thưa bà Caroline Nyamayemombe, trong thời gian đồng hành cùng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tại Việt Nam, bà đánh giá như thế nào về năng lực thực tế của đội ngũ nữ khoa học gia, đặc biệt là trong nỗ lực đưa các sản phẩm công nghệ của họ ra thị trường?
- Bà Caroline Nyamayemombe: Trước hết, tôi phải khẳng định rằng tôi thực sự bị chinh phục và ấn tượng sâu sắc bởi chất lượng, hàm lượng tri thức cũng như tinh thần kiên định của đội ngũ nữ khoa học gia trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam.
Khi lắng nghe phần trình bày của Hội Nữ trí thức Việt Nam về mạng lưới hội viên rộng khắp, hay nhìn vào những câu chuyện của các nữ khoa học gia xuất sắc đã đưa công trình vươn ra toàn cầu, tôi nhận thấy một nguồn nội lực chất xám vô cùng mạnh mẽ.
Phụ nữ Việt Nam đang có mặt và dẫn dắt nhiều nghiên cứu mũi nhọn. Chúng ta có thể thấy rõ dấu ấn của họ trong các công nghệ phục vụ lĩnh vực kinh tế chăm sóc; công nghệ chế biến và an toàn lương thực; các giải pháp hỗ trợ chuyển đổi nông nghiệp bền vững; hay việc phát triển các giống cây trồng mới chịu hạn, mặn.
Trong lĩnh vực y tế, ngày càng có nhiều nữ khoa học gia tham gia nghiên cứu và phát triển các giải pháp đổi mới sáng tạo phục vụ quản lý bệnh tật, y học dự phòng cũng như thúc đẩy lối sống lành mạnh.
Tuy nhiên, nhìn vào thực tế thương mại hóa, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận: Vẫn còn quá nhiều sáng kiến và kết quả nghiên cứu chưa thể đi đến thị trường. Khoảng trống này phản ánh một thực tế rằng, dù chúng ta rất mạnh ở khâu tạo ra tri thức gốc, nhưng các mắt xích hỗ trợ chuyển giao công nghệ, định giá tài sản trí tuệ và kết nối thị trường còn lỏng lẻo.
Khi các nghiên cứu không thể chuyển hóa thành các sản phẩm và giải pháp có tác động thực tiễn, đó không chỉ là sự thiệt thòi của các nhà khoa học, mà là một sự lãng phí tài nguyên quốc gia.
Việt Nam đang bước vào thời kỳ mà khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những động lực cốt lõi của tăng trưởng kinh tế. Nếu không giải được bài toán thương mại hóa cho các nhà khoa học nữ, chúng ta đang tự bỏ lại phía sau gần một nửa tiềm năng sáng tạo của đất nước trong việc giải quyết các thách thức lớn như biến đổi khí hậu hay dịch chuyển nhân khẩu học.
- Để giải quyết định kiến giới vô thức và xây dựng một hệ sinh thái đầu tư công bằng hơn cho các nhà khoa học nữ, UN Women có những khuyến nghị cụ thể nào dành cho các nhà đầu tư và các tổ chức tài trợ?
- Bà Caroline Nyamayemombe: Tôi cho rằng chính những gì chúng ta đang làm là một trong những khuyến nghị và hành động quan trọng nhất. Chúng ta không thể phá vỡ định kiến nếu các bên tiếp tục làm việc biệt lập.
UN Women đang nỗ lực kéo các nhà khoa học nữ ngồi lại cùng các nhà hoạch định chính sách, các viện nghiên cứu, trường đại học, khu vực tư nhân và các đối tác phát triển để hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện.
Tuy nhiên, chúng ta phải nhìn nhận một thách thức nổi bật và cốt lõi nhất: Nguồn quỹ hỗ trợ. Nếu các nhà khoa học nữ không thể tiếp cận các nguồn lực tài chính một cách thuận lợi ở giai đoạn đầu, việc phát triển từ một mẫu thử nghiệm trong phòng thí nghiệm tiến xa hơn ra thị trường sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Đây chính là nơi sâu nhất của "thung lũng chết" trong đổi mới sáng tạo.
Vì vậy, câu hỏi lớn đặt ra hiện nay là làm thế nào để hỗ trợ Hội Nữ trí thức Việt Nam phối hợp với Bộ Tài chính nhằm hiện thực hóa việc thành lập quỹ hỗ trợ các nhà khoa học nữ. Tuy nhiên, quá trình triển khai trên thực tế hiện đang gặp khó khăn.
Nhìn chung, UN Women mong muốn thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa tiến trình này và tìm kiếm thêm các bên có thể cùng tham gia. Chúng tôi sẽ đóng vai trò là chất xúc tác để huy động các đối tác phù hợp, tìm kiếm các công cụ và cơ chế tài chính thích hợp nhằm hỗ trợ việc thành lập quỹ. Đây là khoản đầu tư chiến lược để tạo bệ đỡ cho hàng trăm công trình khoa học của phụ nữ cất cánh.
Ba ưu tiên hành động của UN Women
- Đối với những nghiên cứu đã đạt độ chín, mức độ hoàn thiện công nghệ cao nhưng vẫn loay hoay ở khâu đăng ký sở hữu trí tuệ hay thâm nhập thị trường, giải pháp đột phá ở đây là gì, thưa bà?
- Bà Caroline Nyamayemombe: Khuyến nghị tiếp theo của chúng tôi là phải tập trung tăng cường năng lực thương mại hóa các kết quả nghiên cứu, đặc biệt đối với những sáng kiến đã đạt mức độ hoàn thiện cao. Làm thế nào để các sáng kiến đó nhanh chóng được bảo hộ sở hữu trí tuệ, được cấp bằng sáng chế và được thương mại hóa thành công?
Đưa công nghệ ra thị trường đòi hỏi rất nhiều thời gian cũng như năng lực chuyên môn về quản trị kinh doanh, điều mà các nhà khoa học thuần túy thường thiếu. Đây là lĩnh vực cần được tăng cường hỗ trợ, và UN Women hoàn toàn có thể đóng góp năng lực kỹ thuật của mình, đặc biệt nếu nhận được sự đồng hành của các đối tác phát triển cũng như sự hỗ trợ phối hợp từ phía Chính phủ.
Bên cạnh đó, chúng ta phải nhìn vào một công cụ có tiềm năng cực kỳ lớn nhưng chưa được khai thác đúng tầm: Hợp tác công - tư (PPP). Nếu nhìn vào các mục tiêu mang tính chiến lược được đặt ra trong các chính sách hiện hành của Việt Nam về nghiên cứu và phát triển, chúng ta sẽ thấy một thực tế rõ ràng là khoảng 60% nguồn lực tài chính được kỳ vọng đến từ khu vực tư nhân.
Đây là một cơ hội đáng kể và là xu thế tất yếu của các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tiên tiến trên thế giới.
Chúng ta cần chủ động tìm kiếm sự tham gia của các doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp theo đuổi mục tiêu tạo tác động xã hội hoặc các tập đoàn đang cần xanh hóa quy trình sản xuất để đáp ứng tiêu chuẩn ESG.
Việc thúc đẩy các mối liên kết này sẽ dẫn đến các mô hình hợp tác công - tư hiệu quả, nơi doanh nghiệp đóng vai trò "đặt hàng" và "bà đỡ" tài chính, còn các nhà khoa học nữ đóng góp giải pháp công nghệ.
Điều này gắn rất chặt với mối quan tâm hiện nay của chúng ta: Tìm kiếm các giải pháp khả thi để thành lập quỹ hỗ trợ, qua đó tạo điều kiện cho nhiều nhà khoa học nữ tiếp cận nguồn lực cần thiết để phát triển và thương mại hóa các sáng kiến của mình.
- UN Women sẽ triển khai những bước đi cụ thể nào, thưa bà?
- Bà Caroline Nyamayemombe: Chúng tôi sẽ tiếp tục làm việc và trao đổi sâu với Hội Nữ trí thức Việt Nam để xác định và thực thi 3 ưu tiên chiến lược trong thời gian tới:
Ưu tiên thứ nhất: Tập trung tháo gỡ cho quỹ hỗ trợ. Chúng tôi muốn tập hợp các chuyên gia kỹ thuật cao cấp, các nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan để cùng phân tích, thiết kế những giải pháp khả thi nhất nhằm hiện thực hóa quỹ dành cho các nhà khoa học nữ, giải quyết dứt điểm nút thắt nguồn vốn ban đầu.
Ưu tiên thứ hai: Lập bản đồ và rà soát các "Đường ống đổi mới sáng tạo". Trong các chính sách về đổi mới sáng tạo hiện nay của Việt Nam đã có những mục tiêu cụ thể nhằm thúc đẩy sự tham gia của một số nhóm đối tượng, bao gồm phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số.
Chúng tôi muốn xác định rõ các sáng kiến của nữ giới đang ở những giai đoạn phát triển khác nhau (từ ý tưởng, mẫu thử đến thương mại hóa). Khi có được bức tranh tổng thể từ "đường ống" này, chúng ta sẽ thiết kế được các hình thức hỗ trợ tài chính và kỹ thuật phù hợp, hiệu quả hơn cho từng nhóm đối tượng, tránh việc hỗ trợ dàn trải, cào bằng.
Ưu tiên thứ ba: Tăng cường kết nối mạng lưới toàn cầu và chia sẻ kinh nghiệm. Một trong những thế mạnh cốt lõi của UN Women là khả năng kết nối các quốc gia, thúc đẩy hợp tác và học hỏi lẫn nhau giữa các nước liên khu vực.
Chúng tôi sẽ đẩy mạnh việc đưa các nhà khoa học nữ Việt Nam tham gia vào các mạng lưới đổi mới sáng tạo quốc tế để trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ những mô hình chuyển giao công nghệ thành công và các bài học thực tiễn. Hoạt động này sẽ được đẩy mạnh lâu dài.
Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá trong nền kinh tế xanh và kinh tế số. Việc tạo điều kiện cho nhiều phụ nữ hơn nữa có thể đưa các nghiên cứu, sáng kiến và tri thức của mình ra thị trường không chỉ giúp hiện thực hóa các cam kết về bình đẳng giới, mà còn đóng góp trực tiếp, thực chất vào sự thịnh vượng kinh tế và phát triển bền vững của đất nước.
Xin trân trọng cảm ơn bà!
.jpg)