Nga nâng cấp UAV cảm tử, drone đánh chặn Ukraine gặp thách thức lớn?
Sự xuất hiện ngày càng rõ của các biến thể Shahed dùng động cơ phản lực đang tạo ra thách thức mới cho phòng không Ukraine.
Trong nhiều tháng qua, drone đánh chặn giá rẻ đã giúp Ukraine đối phó hiệu quả với Shahed cánh quạt. Tuy nhiên, các biến thể Shahed phản lực của Nga đang khiến bài toán này khó hơn nhiều vì bay nhanh hơn, cao hơn và khó bám bắt hơn.
Theo Militarnyi, một số Shahed phản lực có thể đạt tốc độ trên 300km/h. Để đánh chặn ổn định, drone phòng thủ thường phải nhanh hơn mục tiêu khoảng 25%, đủ để tiếp cận đúng góc và hạ UAV trước khi nó rời vùng đánh chặn.
Khác với Shahed cánh quạt, biến thể phản lực rút ngắn mạnh thời gian phản ứng. Nếu phát hiện muộn, drone đánh chặn có thể không kịp tăng tốc, áp sát và tiêu diệt mục tiêu.
Tốc độ làm thay đổi cuộc chơi
Shahed phản lực không phải ý tưởng hoàn toàn mới. Iran từng giới thiệu Shahed-238, biến thể dùng động cơ phản lực phát triển từ dòng Shahed-136. Sau đó, các báo cáo từ Ukraine cho biết Nga đã phát triển hoặc sản xuất những mẫu tương tự dưới tên Geran-3, Geran-4 và Geran-5.
Theo các nguồn Ukraine, Geran-3 có ngoại hình gần với Shahed-136 nhưng được lắp động cơ phản lực, giúp đạt tốc độ khoảng 370km/h. Trong khi đó, Geran-2, tức biến thể Shahed cánh quạt quen thuộc, bay chậm hơn đáng kể. Một số báo cáo cho rằng Geran-4 có thể đạt khoảng 500 km/h, còn Geran-5 được mô tả là bước tiến xa hơn, có thể bay ở dải 500 - 600 km/h trong một số cấu hình. Dù các thông số này vẫn cần được kiểm chứng thêm, xu hướng chung đã rõ. Nga đang tìm cách làm UAV tấn công nhanh hơn để phá lợi thế của các lớp phòng thủ giá rẻ.
Tốc độ cao khiến việc đánh chặn trở nên khó hơn ở ba điểm. Đầu tiên, khoảng thời gian từ khi phát hiện drone đến khi nó tiếp cận khu vực cần bảo vệ bị rút ngắn đáng kể. Tiếp đó, radar và các hệ thống quan sát mặt đất có ít thời gian hơn để theo dõi, nhất là với mục tiêu bay thấp. Cuối cùng, drone đánh chặn không chỉ phải bay nhanh, mà còn cần đủ linh hoạt để áp sát đúng góc, tránh lao hụt hoặc mất mục tiêu trong giai đoạn cuối.
Điều này đặc biệt nguy hiểm với các thành phố gần biên giới như Kharkiv. Một số nguồn địa phương Ukraine cho rằng nếu drone phản lực được phóng từ khu vực Belgorod của Nga, thời gian bay tới Kharkiv có thể chỉ tính bằng vài chục giây đến hơn một phút. Với khoảng thời gian ngắn như vậy, mọi khâu từ phát hiện, truyền cảnh báo, phân công hỏa lực đến đánh chặn đều bị nén xuống mức cực thấp.
Drone đánh chặn không thể chỉ “bay nhanh”
Với Shahed phản lực, tốc độ cao thôi chưa đủ để bảo đảm đánh chặn thành công. Drone phòng thủ còn phải được dẫn vào đúng quỹ đạo, có đủ năng lượng để bám đuổi, cảm biến đủ tốt để nhận diện mục tiêu và hệ thống điều khiển đủ chính xác trong những giây cuối.
Trước Shahed cánh quạt, drone đánh chặn có nhiều thời gian hơn để sửa sai khi tiếp cận từ phía sau, bên hông hoặc theo hướng cắt ngang. Nhưng với Shahed phản lực, cửa sổ đánh chặn hẹp hơn nhiều. Chỉ cần phát hiện chậm hoặc tính sai đường bay, drone đánh chặn có thể không còn cơ hội áp sát.
Độ cao cũng là một thách thức. Nếu UAV phản lực bay vượt ngoài tầm hoạt động của các tổ phòng không cơ động hoặc drone đánh chặn hiện có, Ukraine sẽ cần phương tiện nhanh hơn, mạnh hơn và ổn định hơn trong điều kiện gió, lạnh hoặc nhiễu điện tử.
Bài toán càng phức tạp khi Nga kết hợp nhiều mục tiêu trong cùng một đợt tập kích, gồm Shahed cánh quạt, drone mồi bẫy, UAV phản lực, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo. Khi đó, phòng không Ukraine phải nhanh chóng phân loại mục tiêu để quyết định dùng tên lửa, drone đánh chặn, tác chiến điện tử hay hỏa lực tầm gần.
Brave1: Drone đánh chặn phải nằm trong một hệ thống hoàn chỉnh
Theo The War Zone, đại diện Brave1 cho rằng drone đánh chặn đã trở thành một lớp phòng thủ quan trọng của Ukraine nhờ chi phí thấp và khả năng sản xuất số lượng lớn. Brave1 là cụm đổi mới công nghệ quốc phòng do Chính phủ Ukraine hậu thuẫn, ra đời năm 2023 để kết nối startup, nhà sáng chế, quân đội và nhà đầu tư trong quá trình phát triển, thử nghiệm nhanh các loại vũ khí mới.
Tuy nhiên, drone đánh chặn không thể hoạt động hiệu quả nếu đứng riêng lẻ. Chúng cần được kết nối với radar, trung tâm điều khiển, mạng truyền dữ liệu, hệ thống định vị và kíp vận hành an toàn. Ngoài ra, Ukraine cũng cần nhiều kiểu drone đánh chặn khác nhau để đối phó với từng loại mục tiêu.
Điều này có nghĩa một mẫu drone duy nhất không thể xử lí mọi biến thể Shahed. UAV bay chậm, drone mồi bẫy, Shahed cánh quạt và Shahed phản lực đều đòi hỏi cách đánh chặn riêng. Với mục tiêu phản lực, Ukraine phải ưu tiên tốc độ, khả năng tăng tốc, góc tiếp cận chính xác và thuật toán bám bắt tốt hơn.
Nói cách khác, drone đánh chặn chỉ là một mắt xích trong mạng phòng không nhiều tầng. Nếu thiếu radar phát hiện sớm, đường truyền dữ liệu ổn định và hệ thống chỉ huy đủ nhanh, ngay cả drone mạnh hơn cũng khó phát huy hiệu quả trước mục tiêu tốc độ cao.
Cuộc đua giữa tấn công rẻ và phòng thủ rẻ
Sự xuất hiện của Shahed phản lực cho thấy cuộc chiến UAV đang bước sang giai đoạn mới. Nga ban đầu dùng Shahed cánh quạt để gây áp lực lên hạ tầng Ukraine bằng số lượng lớn và chi phí thấp. Ukraine đáp trả bằng mạng cảnh báo, pháo phòng không, tên lửa, tác chiến điện tử và ngày càng nhiều drone đánh chặn giá rẻ. Khi lớp phòng thủ này hiệu quả hơn, Nga có động lực nâng cấp UAV tấn công để bay nhanh hơn và khó bị tiêu diệt hơn.
Đây là vòng xoáy quen thuộc của chiến tranh công nghệ. Một bên tìm cách giảm chi phí tấn công, bên kia tìm cách giảm chi phí phòng thủ. Khi drone đánh chặn phát huy tác dụng trước Shahed thường, biến thể phản lực xuất hiện để phá thế cân bằng. Đến lượt Ukraine, các nhà sản xuất phải phát triển thế hệ đánh chặn mới nhanh hơn, bền hơn và phối hợp tốt hơn với mạng phòng không.
Tuy vậy, Shahed phản lực không phải không có điểm yếu. Động cơ phản lực tiêu thụ nhiều nhiên liệu hơn, có thể làm giảm tầm bay hoặc buộc nhà sản xuất phải đánh đổi giữa tốc độ, đầu đạn và bán kính tác chiến. Một số chuyên gia Ukraine cho rằng nếu mang đầu đạn lớn, Geran-3 có thể không duy trì được tốc độ tối đa như quảng bá.
Vì thế, drone đánh chặn chưa hề “hết thời”. Chúng vẫn là lớp phòng thủ quan trọng trước số lượng lớn Shahed thông thường. Nhưng với mục tiêu phản lực, Ukraine cần thêm các lớp hỗ trợ như phát hiện sớm hơn, bố trí điểm đánh chặn xa hơn, UAV đánh chặn nhanh hơn, tên lửa tầm ngắn giá rẻ và hệ thống chỉ huy đủ nhanh để phân bổ mục tiêu trong thời gian rất ngắn.
Shahed phản lực cũng chưa chắc xuất hiện áp đảo ngay lập tức, vì sản xuất hàng loạt còn phụ thuộc vào động cơ, linh kiện, chi phí và chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, chỉ cần chúng xuất hiện trong các đợt tập kích hỗn hợp, phòng không Ukraine đã phải điều chỉnh cách vận hành. Một mục tiêu bay nhanh có thể buộc hệ thống phòng thủ phản ứng sớm hơn, dùng vũ khí đắt hơn hoặc kéo giãn mạng lưới phòng không vốn đã chịu nhiều áp lực.
