Cách Nga vô hiệu hoá UAV Ukraine bằng vũ khí thời Liên Xô
Nga được cho là đã triển khai một biến thể Tunguska-M1 hiện đại hóa, trong bối cảnh UAV ngày càng trở thành mối đe dọa thường trực trên chiến trường Ukraine.
Sự xuất hiện của Tunguska-M1 nâng cấp cho thấy cách các hệ thống phòng không cũ đang được điều chỉnh để thích nghi với chiến tranh drone. Trong môi trường hiện nay, một tổ hợp phòng không tầm ngắn không chỉ cần bắn nhanh hay có tầm hỏa lực đủ xa. Nó còn phải phát hiện được mục tiêu nhỏ, bay sát địa hình, hoạt động trong điều kiện nhiễu phức tạp và hạn chế nguy cơ bị đối phương lần ra vị trí.
Tunguska-M1 được đưa trở lại tiền tuyến
Tunguska-M1 vốn là hệ thống phòng không tự hành tầm ngắn được Liên Xô phát triển để bảo vệ đội hình xe tăng và bộ binh cơ giới. Trong phân loại NATO, hệ thống này được gọi là SA-19 Grison. Nhiệm vụ ban đầu của nó là đối phó máy bay bay thấp, trực thăng tấn công, tên lửa hành trình và các mối đe dọa đường không ở cự ly gần.
Khác với những tổ hợp chỉ dùng tên lửa, Tunguska-M1 kết hợp cả pháo và tên lửa trên cùng một khung gầm bánh xích. Xe mang hai pháo tự động 30 mm 2A38M và các tên lửa phòng không dòng 9M311. Nhờ cấu hình này, kíp vận hành có thể dùng pháo cho mục tiêu rất gần, trong khi tên lửa được dành cho các mối đe dọa ở cự ly xa hơn.
Trong chiến trường Ukraine, vai trò của Tunguska-M1 đã thay đổi đáng kể. Mối nguy chính không chỉ còn là trực thăng hay máy bay cường kích, mà còn là UAV trinh sát, drone cảm tử và các phương tiện bay không người lái cỡ nhỏ. Chúng thường bay thấp, có tín hiệu radar nhỏ, dễ ẩn trong địa hình và có thể xuất hiện với số lượng lớn.
Nâng cấp quang điện tử
Theo Army Recognition, điểm đáng chú ý nhất trên biến thể Tunguska-M1 hiện đại hóa là module quang điện tử mới do NTC ELINS phát triển. Đây là hệ thống ảnh nhiệt truyền hình kỹ thuật số, được lắp trên bệ quay ổn định hai trục. Nhờ đó, kíp xe có thể quan sát và bám mục tiêu ổn định hơn, kể cả khi tháp pháo xoay, xe đang di chuyển hoặc UAV đổi hướng bay.
Nâng cấp này đặc biệt quan trọng với một hệ thống phòng không bánh xích hoạt động gần tiền tuyến. Trong thực tế, Tunguska-M1 không phải lúc nào cũng đứng yên để khai hỏa. Xe có thể phải cơ động cùng đội hình thiết giáp, đổi vị trí để tránh bị phát hiện hoặc rút khỏi khu vực có nguy cơ bị pháo kích. Khi đó, hệ thống quan sát ổn định giúp kíp vận hành nhận diện mục tiêu rõ hơn và duy trì đường ngắm chính xác hơn.
Một điểm mới khác là quá trình xử lý hình ảnh đã được số hóa. Hình ảnh từ cảm biến được thu nhận, xử lý và hiển thị dưới dạng kỹ thuật số, giúp giảm độ trễ và cải thiện chất lượng quan sát. Điều này hỗ trợ kíp xe tốt hơn trong quá trình phát hiện, theo dõi và điều khiển hỏa lực.
Module mới cũng được cho là có thể dùng cùng một camera cho cả nhiệm vụ bám mục tiêu và hỗ trợ dẫn tên lửa. Trường nhìn rộng giúp kíp xe quan sát khu vực lớn để tìm UAV, còn trường nhìn hẹp giúp khóa mục tiêu chính xác hơn khi chuẩn bị khai hỏa. Nhờ vậy, quá trình từ phát hiện, nhận dạng, theo dõi đến tấn công mục tiêu trở nên liền mạch hơn.
Giảm phụ thuộc vào radar
Trong tác chiến chống UAV, khả năng quan sát thụ động ngày càng quan trọng. Nếu bật radar liên tục, xe phòng không có thể tự làm lộ vị trí trong phổ điện từ. Đối phương có thể dùng trinh sát điện tử, pháo binh, UAV cảm tử hoặc vũ khí chống radar để săn lùng.
Khi có thêm kênh ảnh nhiệt và truyền hình, Tunguska-M1 có thể tìm kiếm và theo dõi mục tiêu trong một số tình huống mà không cần phát tín hiệu radar mạnh. Điều này không biến hệ thống thành vũ khí tàng hình, nhưng giúp giảm dấu vết phát xạ và tăng khả năng sống sót.
Trên một chiến trường mà UAV trinh sát có thể dẫn pháo chỉ trong vài phút, việc hạn chế bị phát hiện đôi khi quan trọng không kém năng lực bắn hạ mục tiêu. Một xe phòng không nếu để lộ vị trí quá sớm có thể nhanh chóng trở thành mục tiêu bị săn đuổi.
Ảnh nhiệt cũng có giá trị lớn vào ban đêm hoặc trong điều kiện tầm nhìn kém. UAV nhỏ thường khó phát hiện bằng mắt thường, nhất là khi bay thấp trên nền địa hình phức tạp. Hệ thống ảnh nhiệt giúp kíp xe nhận biết nguồn nhiệt, phân biệt mục tiêu với môi trường xung quanh và tiếp tục theo dõi trong khói bụi, ánh sáng yếu hoặc nền nhiệt phức tạp.
Pháo và tên lửa tạo lớp đánh chặn linh hoạt
Nâng cấp này không xóa bỏ các giới hạn của Tunguska-M1. Đây vẫn là một nền tảng có tuổi đời từ thời Liên Xô, được thiết kế cho một môi trường tác chiến khác. Tầm bắn, khả năng xử lý nhiều mục tiêu cùng lúc, mức độ tự động hóa và năng lực chống bão hòa vẫn khó so sánh với những hệ thống phòng không hiện đại hơn.
Tuy nhiên, điểm mạnh của Tunguska-M1 nằm ở cấu trúc pháo kết hợp tên lửa. Trong cuộc chiến UAV, bài toán chi phí rất nhạy cảm. Dùng tên lửa đắt tiền để bắn hạ drone nhỏ có thể cần thiết trong một số trường hợp, nhưng không bền vững nếu đối phương phóng UAV liên tục.
Pháo 30 mm tạo thêm lựa chọn rẻ hơn cho các mục tiêu ở cự ly gần, trong khi tên lửa vẫn dành cho các mối đe dọa xa hơn. Nhờ đó, Tunguska-M1 có thể xử lý nhiều tình huống khác nhau, từ UAV nhỏ bay thấp cho đến trực thăng hoặc mục tiêu đường không nguy hiểm hơn.
So với Pantsir-S1, Tunguska-M1 có tầm tác chiến ngắn hơn và nền tảng cũ hơn, nhưng khung gầm bánh xích lại phù hợp hơn với nhiệm vụ đi cùng đội hình cơ giới trong địa hình khó. Pantsir-S1 thường được dùng để bảo vệ các mục tiêu cố định hoặc bán cố định như căn cứ, sở chỉ huy và hạ tầng quan trọng. Tunguska-M1 lại gần hơn với mô hình phòng không cơ động đi cùng lực lượng mặt đất.
So với Tor-M2, Tunguska-M1 có lợi thế là vẫn giữ lớp hỏa lực pháo. Tor-M2 là hệ thống tên lửa mạnh, tối ưu cho phản ứng nhanh trước nhiều loại mục tiêu, nhưng việc dùng tên lửa cho mọi UAV nhỏ có thể tạo áp lực về chi phí và hậu cần. Tunguska-M1 không thay thế Tor-M2, nhưng có thể bổ sung một lớp phòng thủ gần hữu ích hơn trước drone bay thấp.
Cuộc đua chống UAV bước vào giai đoạn thực dụng hơn
Việc Nga đưa Tunguska-M1 nâng cấp ra chiến trường phản ánh áp lực ngày càng lớn từ UAV Ukraine. Drone trinh sát, UAV cảm tử và chu trình phát hiện rồi tấn công nhanh đã buộc các lực lượng mặt đất phải tăng mật độ phòng không tầm ngắn.
Trong bối cảnh đó, hiện đại hóa những nền tảng cũ có thể là lựa chọn nhanh hơn so với chờ sản xuất hàng loạt hệ thống mới. Tunguska-M1 không phải vũ khí có thể thay đổi cục diện chiến trường, nhưng module quang điện tử và ảnh nhiệt mới có thể giúp nó tăng hiệu quả trong nhiệm vụ bảo vệ đội hình cơ giới, trận địa pháo, kho hậu cần và sở chỉ huy gần tiền tuyến.
Thông điệp từ bản nâng cấp này khá rõ. Trong cuộc chiến mà bầu trời thấp ngày càng đông UAV, phòng không tầm ngắn không chỉ cần hỏa lực mạnh hơn. Nó còn cần cảm biến tốt hơn, chi phí đánh chặn hợp lý hơn và khả năng sống sót cao hơn trước khi kịp bảo vệ lực lượng mặt đất.
