Nghệ sĩ tuổi teen: Đừng để trẻ em 'mắc kẹt' trong hợp đồng

Những tranh luận quanh nhóm nhạc tuổi teen V.STAR cho thấy khoảng trống trong cách đào tạo, quản lý và bảo vệ nghệ sĩ chưa đủ 18 tuổi. Các thông tin về hợp đồng, lịch tập, khai thác hình ảnh, quy chế nội bộ và xử lý vi phạm hiện vẫn cần được nhìn từ nhiều phía. Khi chưa có kết luận từ cơ quan có thẩm quyền, việc quy kết đúng sai cho bất kỳ bên nào đều phải thận trọng.

Từ đó, câu hỏi cần đặt ra là trẻ vị thành niên được bảo vệ thế nào sau chữ ký hợp đồng của người lớn? Một bản hợp đồng có thể mở ra cơ hội, nhưng cũng có thể tạo ra ràng buộc dài hạn. Với trẻ, mọi thỏa thuận phải đặt trong giới hạn của pháp luật, giáo dục và quyền được bảo vệ.

Nghệ sĩ tuổi teen không chỉ cần chữ ký phụ huynh

Trong nhiều trường hợp, phụ huynh hoặc người đại diện theo pháp luật là người ký hợp đồng cho nghệ sĩ chưa thành niên. Sự đồng ý này là điều kiện quan trọng để trẻ tham gia đào tạo, biểu diễn hoặc quảng bá hình ảnh. Nhưng chữ ký đó không thể mặc nhiên biến mọi điều khoản thành an toàn.

Không phải phụ huynh nào cũng đủ hiểu biết pháp lý để đánh giá thời hạn độc quyền, chi phí đào tạo, nghĩa vụ bồi hoàn, cách phân chia thu nhập hay quyền khai thác hình ảnh. Trong khi đó, công ty quản lý thường có lợi thế hơn trong đàm phán và tổ chức biểu diễn.

Trẻ là người trực tiếp tập luyện, biểu diễn, chịu áp lực hình ảnh và đối mặt với phản ứng của công chúng. Nếu phát sinh căng thẳng, trẻ cũng là người chịu tác động đầu tiên về tâm lý, sức khỏe và việc học. Vì vậy, cần xem phụ huynh có được tư vấn đầy đủ không, trẻ có được giải thích phù hợp với độ tuổi không, và việc thực hiện hợp đồng có được giám sát độc lập không.

Không thể chỉ nhìn tên hợp đồng

Trao đổi với Một Thế Giới trước đó, luật sư Nguyễn Văn Huân, Văn phòng luật sư Đức Trọng, Đoàn luật sư TP.HCM, cho rằng không phải mọi hợp đồng giữa công ty giải trí và nghệ sĩ đều là hợp đồng lao động. Đó có thể là hợp đồng đào tạo, hợp tác, quản lý hình ảnh, khai thác độc quyền hoặc dịch vụ nghệ thuật.

Theo luật sư Huân, tên gọi hợp đồng không quyết định tất cả. Khi xem xét tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền sẽ nhìn vào bản chất thực tế của quan hệ giữa các bên. Các yếu tố cần xem xét gồm việc nghệ sĩ có làm việc theo sự quản lý, phân công của công ty không; có nhận lương hoặc thù lao thường xuyên không; có bị ràng buộc bởi nội quy, lịch trình và chế tài không.

Nếu trên thực tế trẻ phải làm việc theo lịch trình chặt chẽ, chịu kiểm soát hình ảnh, chịu chế tài nội bộ và nhận thù lao từ hoạt động biểu diễn, quan hệ đó cần được xem xét thận trọng hơn.

Từ phân tích của luật sư Huân, vấn đề còn lại không chỉ nằm ở một khoản phạt cụ thể, mà là giới hạn quản lý của công ty giải trí đối với người chưa đủ 18 tuổi.

Kỷ luật nghề nghiệp phải có giới hạn

Đào tạo nghệ sĩ cần kỷ luật. Ca hát, vũ đạo, tác phong sân khấu và khả năng làm việc nhóm đều đòi hỏi rèn luyện nghiêm túc. Công ty giải trí có quyền xây dựng quy chế đào tạo, đặt lịch tập, đánh giá tiến độ và bảo vệ khoản đầu tư hợp pháp. Tuy nhiên, kỷ luật nghề nghiệp không đồng nghĩa với quyền kiểm soát vô hạn.

Khi đối tượng là trẻ vị thành niên, các yêu cầu về lịch tập, lịch diễn, ngoại hình, cân nặng, chế độ ăn uống, truyền thông và xử lý vi phạm phải đặt trong giới hạn bảo vệ sức khỏe, tâm lý, việc học và sự phát triển bình thường của trẻ.

Luật sư Huân từng phân tích rằng nếu quan hệ giữa công ty và nghệ sĩ mang bản chất lao động, pháp luật lao động sẽ được áp dụng. Khi đó, việc dùng hình thức phạt tiền hoặc cắt lương thay cho xử lý kỷ luật là vấn đề pháp lý rõ ràng, vì Bộ luật Lao động năm 2019 nghiêm cấm người sử dụng lao động phạt tiền, cắt lương thay việc xử lý kỷ luật lao động.

Một lịch tập dày đặc cần được cân nhắc với việc học và sức khỏe. Một yêu cầu về hình ảnh cần được cân nhắc với sự phát triển cơ thể và tâm lý. Một khoản bồi hoàn cần minh bạch về căn cứ, chi phí thực tế và mức độ tương xứng. Một quy chế nội bộ không thể tạo ra nỗi sợ khiến trẻ im lặng khi thấy bất thường.

Cần kênh giám sát ngoài công ty

Qua sự việc lùm xùm của V.STAR, có thể thấy một khoảng trống cần được quan tâm hơn: nếu nghệ sĩ tuổi teen thấy mình bị áp lực, các em phản ánh với ai ngoài công ty quản lý?

Trong mô hình quản lý nghệ sĩ, công ty thường nắm lịch tập, kế hoạch biểu diễn, hợp đồng, hình ảnh, truyền thông và việc đánh giá vi phạm. Khi quá nhiều quyền nằm trong một đầu mối, trẻ rất khó có đủ vị thế để tự bảo vệ mình.

Phụ huynh là điểm tựa quan trọng, nhưng không phải lúc nào cũng có mặt trong phòng tập, hậu trường hoặc các buổi làm việc nội bộ. Vì vậy, mô hình đào tạo nghệ sĩ chưa thành niên cần có kênh phản ánh an toàn hơn, có thể đến từ người giám hộ, chuyên gia tâm lý, luật sư, tổ chức bảo vệ trẻ em hoặc cơ quan quản lý phù hợp.

Không thể lớn lên bằng sự chịu đựng của trẻ

Từ câu chuyện của các em nhỏ trong nhóm nhạc V.STAR, đời sống giải trí Việt Nam cần nhìn nghiêm túc hơn vào nhóm nghệ sĩ chưa thành niên. Trước khi là nghệ sĩ, các em vẫn là trẻ em.

Một chuẩn tối thiểu cho nghệ sĩ tuổi teen cần bắt đầu từ hợp đồng minh bạch. Hợp đồng phải ghi rõ thời hạn, chi phí đào tạo, cách phân chia thu nhập, nghĩa vụ bồi hoàn, điều kiện chấm dứt và trách nhiệm của từng bên.

Chuẩn đó cũng cần đặt giới hạn cho lịch tập, lịch diễn, quản lý hình ảnh, yêu cầu ngoại hình và cách xử lý vi phạm. Việc nhắc nhở, đánh giá hoặc điều chỉnh kế hoạch đào tạo là cần thiết. Nhưng phạt tiền, gây áp lực thân thể, xúc phạm nhân phẩm hoặc tạo nỗi sợ không thể là cách đào tạo nghệ sĩ trẻ.

Nghệ thuật cần tài năng trẻ, nhưng một đời sống giải trí lành mạnh không thể phát triển trên sự chịu đựng của trẻ vị thành niên. Hợp đồng có thể mở ra cơ hội sân khấu. Nhưng với nghệ sĩ tuổi teen, cơ hội đó chỉ có ý nghĩa khi các em được học nghề trong môi trường tôn trọng việc học, sức khỏe, nhân phẩm và quyền được lên tiếng.

Lời cầu cứu từ nhóm nhạc V.STAR: Nghệ sĩ tuổi teen được bảo vệ thế nào?

Phạt tiền nghệ sĩ tuổi teen: Rủi ro pháp lý?

Tiểu Vũ