Các ngân hàng trung ương lo sợ ‘bong bóng AI’ dẫn đến khủng hoảng kinh tế, vì sao?
AI đang trở thành động lực mới của thị trường toàn cầu, nhưng cũng khiến các ngân hàng trung ương ngày càng bất an.
Điều họ lo ngại không phải là AI vô dụng, mà là dòng tiền khổng lồ đang đổ vào chip, trung tâm dữ liệu và hạ tầng điện toán có thể đi quá xa so với lợi nhuận thực tế. Nếu kì vọng đảo chiều, cơn sốt AI có thể lan từ cổ phiếu công nghệ sang tín dụng, nợ doanh nghiệp, tài chính phi ngân hàng và cuối cùng là nền kinh tế thực.
Cảnh báo từ BIS
Ngày 28/6, ngân hàng Thanh toán quốc tế BIS - định chế được mệnh danh "ngân hàng trung ương của các ngân hàng trung ương", công bố báo cáo kinh tế thường niên trong bối cảnh các nhà hoạch định chính sách ngày càng chú ý tới tác động của AI lên ổn định tài chính. Reuters cho biết BIS nhìn thấy nhiều áp lực cùng lúc đối với kinh tế toàn cầu, từ nợ công cao, lạm phát dai dẳng, điểm yếu tài chính cho tới câu hỏi liệu làn sóng đầu tư AI hiện nay có bền vững hay không.
Cách nhìn của BIS khá thận trọng. Định chế này không phủ nhận tiềm năng của AI. Trái lại, báo cáo cho rằng sự lạc quan quanh AI đã hỗ trợ tăng trưởng, thúc đẩy đầu tư và giúp điều kiện tài chính nới lỏng trong thời gian qua. Nhưng chính vì AI đang được kì vọng quá nhiều, cú sốc thất vọng nếu xảy ra cũng có thể lớn hơn. Một công nghệ thật vẫn có thể tạo ra bong bóng tài sản nếu nhà đầu tư định giá lợi nhuận tương lai quá sớm.
Điểm đáng chú ý nằm ở quy mô dòng tiền. Theo BIS, 5 nhà cung cấp điện toán đám mây lớn nhất ((hyperscaler) dự kiến chi hơn 1.000 tỉ USD cho đầu tư vốn liên quan AI trong giai đoạn 2025 - 2026. Các khoản chi này đang tăng nhanh hơn lợi nhuận và dòng tiền tự do của họ, khiến một số công ty phải phát hành nợ để huy động thêm vốn.
Canh bạc hơn 1.000 tỉ USD của các đại gia công nghệ
Cơn sốt AI hiện không chỉ diễn ra trên các bảng giá chứng khoán. Nó đã trở thành một cuộc đua hạ tầng thật sự, buộc các công ty công nghệ phải mua chip, thuê điện, xây trung tâm dữ liệu, kí hợp đồng dài hạn về năng lực tính toán và mở rộng mạng lưới đám mây. Những khoản đầu tư khổng lồ này có thể giúp AI rẻ hơn, mạnh hơn và dễ tiếp cận hơn. Tuy nhiên, chúng cũng đặt ra một câu hỏi cốt lõi là liệu doanh thu trong tương lai có đủ lớn để bù đắp chi phí hay không.
BIS cho rằng cuộc đua này một phần xuất phát từ niềm tin rằng cuối cùng chỉ một số ít doanh nghiệp có công nghệ vượt trội sẽ thống trị thị trường. Khi ai cũng sợ bị bỏ lại phía sau, các công ty có xu hướng chi tiêu mạnh cùng lúc. Điều đó làm tăng rủi ro cam kết quá mức vào những dự án có lợi nhuận chưa chắc chắn. Nếu lợi nhuận từ AI không đạt kì vọng, dòng vốn có thể rút lại đột ngột và biến làn sóng chi tiêu thành một chu kì suy giảm đầu tư kéo dài.
Vấn đề càng phức tạp hơn vì hạ tầng AI không thể mở rộng vô hạn trong thời gian ngắn. BIS chỉ ra các điểm nghẽn đang xuất hiện ở điện năng, chip tiên tiến và thiết bị lưới điện. Khi nhu cầu tính toán tăng nhanh, chi phí đầu vào và giá điện có thể chịu áp lực. Các doanh nghiệp vì thế càng có động lực kí hợp đồng dài hạn để giữ trước năng lực sản xuất, nhưng điều này cũng khiến họ dễ tổn thương hơn nếu nhu cầu AI sau đó không tăng như dự kiến.
“Tài trợ tuần hoàn” và nỗi lo doanh thu ảo
Một trong những điểm khiến BIS lo ngại nhất là cấu trúc tài trợ trong hệ sinh thái AI ngày càng phức tạp. Các hãng chip, tập đoàn đám mây, công ty AI và nhà cung cấp trung tâm dữ liệu đang liên kết với nhau bằng nhiều thỏa thuận riêng. Trong đó, đáng chú ý là hiện tượng “tài trợ tuần hoàn”.
Cơ chế này có thể hiểu đơn giản là một công ty lớn rót vốn vào phòng thí nghiệm AI hoặc nhà cung cấp điện toán đám mây mới nổi. Sau đó, chính bên nhận vốn lại cam kết mua chip, thuê máy chủ hoặc sử dụng năng lực tính toán từ nhà đầu tư. Trên sổ sách, doanh thu nhờ vậy có thể tăng rất nhanh. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chất lượng của dòng tiền, liệu đó có phải nhu cầu độc lập từ thị trường hay chỉ là một phần được tạo ra bởi các vòng tài trợ khép kín giữa các bên liên quan.
BIS cảnh báo các thỏa thuận kiểu này thường thiếu minh bạch, trong khi cùng một tài sản có nguy cơ được dùng để bảo đảm cho nhiều nghĩa vụ khác nhau. Đó là lí do bong bóng AI, nếu có, sẽ khó nhận diện hơn bong bóng dot-com. Khi đó, nhà đầu tư chủ yếu nhìn vào giá cổ phiếu internet. Còn hiện nay, rủi ro có thể nằm trong hợp đồng thuê dài hạn, cam kết mua công suất, khoản vay tư nhân và cấu trúc tài chính không dễ nhìn thấy từ bên ngoài.
Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cũng nhắc tới vấn đề này trong Báo cáo ổn định tài chính toàn cầu tháng 4/2026. Theo IMF, một số công ty trong chuỗi giá trị AI ngày càng dựa vào tài trợ tuần hoàn, dù tác động đối với ổn định tài chính hiện vẫn được đánh giá là còn khiêm tốn.
Nợ ẩn và tài chính phi ngân hàng
Rủi ro của AI không chỉ nằm ở cổ phiếu công nghệ tăng quá nóng. Nó còn nằm ở cách làn sóng đầu tư này được tài trợ. BIS Quarterly Review tháng 3/2026 cho biết một số hyperscaler sử dụng các liên doanh hoặc công ty chuyên biệt để phát triển trung tâm dữ liệu. Các đơn vị này vay vốn, xây tài sản, rồi cho chính hyperscaler thuê lại bằng hợp đồng dài hạn. Về mặt kinh tế, đây giống như nợ, nhưng phần lớn nghĩa vụ lại nằm ngoài bảng cân đối kế toán của tập đoàn công nghệ. BIS gọi hiện tượng này là “shadow borrowing”, tức vay nợ trong bóng tối.
Điều này khiến rủi ro lan sang khu vực tài chính phi ngân hàng. Các khoản nợ phục vụ hạ tầng AI có thể nằm trong quỹ tín dụng tư nhân, công ty bảo hiểm, nhà đầu tư tổ chức hoặc các phương tiện tài chính chuyên biệt. Ngân hàng vẫn có thể liên quan gián tiếp thông qua hạn mức tín dụng, bảo lãnh hoặc quan hệ tài trợ. Nếu một mắt xích gặp vấn đề, cú sốc có thể truyền qua nhiều lớp trung gian trước khi cơ quan quản lí nhìn thấy toàn bộ bức tranh.
BIS Bulletin số 120 cho thấy tín dụng tư nhân cho các công ty liên quan AI đã tăng mạnh, với hơn 40 tỉ USD khoản vay mới trong năm 2025, so với khoảng 3 tỉ USD năm 2010. Dù mức độ rủi ro hệ thống hiện chưa được đánh giá là quá lớn, tốc độ tăng nhanh của khu vực ít minh bạch này khiến các nhà hoạch định chính sách khó có thể chủ quan.
Vì sao cú vỡ có thể lan ra ngoài Thung lũng Silicon?
Nếu cổ phiếu AI giảm mạnh, tác động đầu tiên sẽ là tài sản của nhà đầu tư. Nhưng BIS cho rằng hậu quả có thể lớn hơn trước đây vì tỉ trọng cổ phiếu trong tài sản hộ gia đình đã tăng đáng kể trong nhiều thập niên qua. Một cú điều chỉnh lớn trên thị trường chứng khoán có thể tạo hiệu ứng tài sản âm, khiến người dân cảm thấy nghèo đi, giảm tiêu dùng và làm suy yếu tăng trưởng.
Kênh thứ hai là tín dụng. Nếu các hyperscaler giảm hoặc dừng tốc độ chi tiêu, nhiều doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng AI có thể mất nguồn doanh thu quan trọng. Nhà thầu xây dựng trung tâm dữ liệu, nhà cung cấp thiết bị điện, hãng chip, công ty điện toán đám mây nhỏ và phòng thí nghiệm AI đều có thể chịu áp lực. Khi doanh thu giảm, khả năng trả nợ yếu đi, khiến thị trường trái phiếu doanh nghiệp và tín dụng tư nhân phải định giá lại rủi ro.
Kênh thứ ba là niềm tin. Trong các giai đoạn thị trường hưng phấn, nhà đầu tư thường chấp nhận định giá cao vì tin rằng lợi nhuận tương lai sẽ bù đắp tất cả. Nhưng khi câu chuyện tăng trưởng bị nghi ngờ, thị trường có thể chuyển trạng thái rất nhanh. BIS cảnh báo một cú định giá lại rủi ro, dù bắt nguồn từ lãi suất cao hơn hay từ cú vỡ kì vọng AI, đều có thể gây gián đoạn và dẫn tới thắt chặt tín dụng doanh nghiệp trên diện rộng.
Các ngân hàng trung ương đang sợ điều gì?
Nỗi lo của ngân hàng trung ương không phải là AI sẽ lập tức gây ra một cuộc khủng hoảng giống năm 2008. Điều họ sợ là AI đang kết hợp nhiều yếu tố quen thuộc trước các chu kì đổ vỡ như định giá cao, kì vọng lớn, vay nợ tăng nhanh, tài chính phi ngân hàng mở rộng và cấu trúc tài trợ thiếu minh bạch.
Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cũng ghi nhận AI là một rủi ro được thị trường chú ý nhiều hơn trong Báo cáo ổn định tài chính tháng 5/2026. Các mối lo được nhắc tới gồm định giá cổ phiếu, chi tiêu vốn tài trợ bằng nợ và tác động tới thị trường lao động. Ngân hàng Trung ương Anh trước đó cũng cảnh báo định giá tài sản rủi ro đã tăng cao, đặc biệt ở nhóm công ty công nghệ tập trung vào AI.
Điều đó không có nghĩa AI chắc chắn là bong bóng, càng không có nghĩa mọi khoản đầu tư vào AI đều sai. AI có thể thực sự nâng năng suất, tạo ngành nghề mới và thay đổi cách doanh nghiệp vận hành. Nhưng lịch sử cho thấy một công nghệ đúng vẫn có thể đi kèm một mức giá sai. Internet là thật, nhưng bong bóng dot-com vẫn vỡ. Đường sắt từng làm thay đổi kinh tế thế giới, nhưng các cơn sốt đầu tư đường sắt trong quá khứ vẫn để lại nhiều vụ phá sản.
Vì vậy, câu hỏi khiến các ngân hàng trung ương mất ngủ không phải là “AI có hữu ích không”. Câu hỏi đáng sợ hơn là thị trường đã ứng trước bao nhiêu năm lợi nhuận tương lai vào giá hôm nay, bao nhiêu khoản nợ đang nằm sau các trung tâm dữ liệu và điều gì sẽ xảy ra nếu niềm tin rằng AI sẽ sinh lời nhanh chóng bất ngờ đảo chiều.
