Điện hạt nhân Ninh Thuận trước đường găng: Không thể chỉ chạy đua với mốc năm 2030
Điện hạt nhân Ninh Thuận được kì vọng bổ sung nguồn điện nền cho giai đoạn tăng trưởng mới. Tuy nhiên, đường găng của dự án không chỉ là tiến độ xây dựng, mà còn nằm ở vốn, công nghệ, nhân lực, an toàn và niềm tin của người dân.
Nhu cầu điện của Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng nhanh khi nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng cao, các trung tâm dữ liệu, khu công nghiệp và hoạt động sản xuất tiếp tục mở rộng.
Trong bối cảnh nguồn thủy điện lớn gần như đã được khai thác, điện than phải giảm dần và điện gió, điện mặt trời phụ thuộc vào thời tiết, yêu cầu tìm kiếm một nguồn điện nền ổn định trở nên cấp thiết.
Đó là lý do dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được tái khởi động sau gần một thập niên tạm dừng. Điện hạt nhân được kỳ vọng cung cấp công suất lớn, vận hành liên tục và hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải. Tuy nhiên, đây cũng là loại công trình có yêu cầu khắt khe nhất về an toàn, tài chính và năng lực quản lý.
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 có tổng công suất từ 4.000 đến 6.400 MW, dự kiến được đưa vào vận hành trong giai đoạn 2030 đến 2035. Quy hoạch cũng đặt định hướng bổ sung khoảng 8.000 MW điện hạt nhân vào hệ thống đến năm 2050, tùy theo nhu cầu sử dụng điện.
Những con số này cho thấy điện hạt nhân không còn được xem là một dự án riêng lẻ tại khu vực Nam Trung Bộ. Đây đang trở thành một phần trong chiến lược dài hạn nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Tuy nhiên, mốc năm 2030 đang tạo ra áp lực lớn. Chính phủ từng đặt mục tiêu phấn đấu hoàn thành dự án trước cuối năm 2030, chậm nhất vào cuối năm 2031. Trong khi đó, quy hoạch hiện hành xác định khoảng thời gian vận hành từ năm 2030 đến 2035.
Tách dự án có thể tháo thủ tục, nhưng không làm đường găng ngắn lại
Tại cuộc làm việc do Phó thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc chủ trì sáng 16/7, Bộ Tài chính cho biết Hội đồng Thẩm định nhà nước đã hoàn thành việc thẩm định điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận.
Bộ Tài chính kiến nghị Chính phủ báo cáo cấp có thẩm quyền cho phép tách dự án tổng thể thành ba dự án độc lập, gồm Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 và dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Nếu được Quốc hội chấp thuận, EVN sẽ hoàn thiện hồ sơ dự án Ninh Thuận 1, Petrovietnam phụ trách Ninh Thuận 2, còn UBND tỉnh Khánh Hòa chịu trách nhiệm đối với dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Việc tách dự án có thể giúp phân định rõ trách nhiệm và tránh tình trạng một hợp phần chậm kéo toàn bộ dự án đứng lại. Công tác bồi thường có thể triển khai theo tiến độ của địa phương, trong khi các chủ đầu tư tập trung vào công nghệ, tài chính và thiết kế nhà máy.
Tuy nhiên, đây mới là đề xuất đang được xem xét, chưa phải quyết định cuối cùng. Tách dự án cũng không có nghĩa các phần việc có thể vận hành hoàn toàn độc lập.
Nhà máy chỉ có thể khởi công khi mặt bằng, hạ tầng kết nối và các điều kiện an toàn được chuẩn bị đồng bộ. Ngược lại, việc di dời người dân quá sớm trong khi tiến độ xây dựng nhà máy chưa chắc chắn có thể kéo dài thời gian chờ đợi, gây xáo trộn sinh kế và làm tăng chi phí.
Phó thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu các bộ, ngành khẩn trương hoàn thiện cơ chế, chính sách, hồ sơ và thủ tục để sớm triển khai dự án. Lãnh đạo các bộ, ngành tại cuộc họp thống nhất đánh giá hai nhà máy có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh năng lượng, phát triển kinh tế dài hạn và ổn định kinh tế vĩ mô.
Dù vậy, phần thủ tục mới chỉ là một trong nhiều nút thắt. Dự án vẫn phải trải qua quá trình lựa chọn công nghệ, đàm phán tín dụng, đánh giá địa điểm, khảo sát địa chất, thiết kế kĩ thuật, thẩm định an toàn và xây dựng hệ thống quản lí chất lượng.
EVN được giao làm chủ đầu tư Ninh Thuận 1, còn Petrovietnam đầu tư Ninh Thuận 2. Mỗi nhà máy dự kiến gồm hai tổ máy. Việc lựa chọn đối tác và công nghệ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tổng mức đầu tư, thời gian xây dựng, chi phí nhiên liệu và khả năng vận hành trong nhiều thập niên.
Đối với một nhà máy điện thông thường, một số hạng mục có thể điều chỉnh trong quá trình triển khai. Với điện hạt nhân, sai sót từ khâu khảo sát, thiết kế hoặc lựa chọn thiết bị có thể tạo ra rủi ro rất lớn và khó khắc phục.
Vì vậy, cơ chế đặc biệt có thể rút ngắn thời gian luân chuyển hồ sơ, nhưng không thể giảm các tiêu chuẩn kĩ thuật. Áp lực tiến độ càng lớn, yêu cầu về cơ quan thẩm định độc lập, kiểm soát chất lượng và minh bạch thông tin càng phải cao.
Một điểm nghẽn khác là nguồn nhân lực. Việt Nam cần hàng nghìn kỹ sư, chuyên gia và nhân viên kĩ thuật cho hai nhà máy, chưa kể đội ngũ quản lí nhà nước, kiểm định an toàn, ứng phó sự cố và bảo vệ an ninh hạt nhân.
Những vị trí này không thể được đào tạo trong thời gian ngắn. Nhân lực vận hành phải trải qua đào tạo chuyên sâu, thực hành tại cơ sở hạt nhân và kiểm tra năng lực nghiêm ngặt. Nếu việc đào tạo không đi trước tiến độ xây dựng, Việt Nam có thể sở hữu nhà máy nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào chuyên gia nước ngoài trong giai đoạn vận hành đầu tiên.
Niềm tin của người dân là điều kiện để dự án đi đường dài
Điện hạt nhân Ninh Thuận thường được nhìn từ góc độ công suất, vốn và công nghệ. Tuy nhiên, tại vùng dự án, vấn đề người dân quan tâm trước hết là đất đai, nơi ở và sinh kế sau di dời.
Hai nhà máy được bố trí tại khu vực Phước Dinh và Vĩnh Hải, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa sau sắp xếp đơn vị hành chính. Hàng trăm hộ dân sẽ phải di dời, trong khi một diện tích lớn đất sản xuất và vùng biển cũng chịu ảnh hưởng.
Nhiều gia đình tại khu vực dự án sống bằng nghề biển, chăn nuôi hoặc sản xuất nông nghiệp. Vì vậy, một khu tái định cư có nhà ở và đường giao thông chưa đủ để bảo đảm cuộc sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Người dân cần bến cá, đất sản xuất, nguồn nước, trường học, dịch vụ y tế và cơ hội việc làm. Nếu chỉ giải quyết tài sản bị thu hồi mà không tính đến nguồn thu nhập lâu dài, chính sách tái định cư có thể hoàn thành về thủ tục nhưng không đạt mục tiêu ổn định đời sống.
Ông Võ Văn Bảy, người dân khu vực Thái An, từng bày tỏ sự đồng thuận với chủ trương triển khai dự án, nhưng đề nghị chính sách thu hồi đất phải bảo đảm công bằng và nơi ở mới phải tạo điều kiện để người dân duy trì sinh kế.
Ý kiến này phản ánh tâm lí chung của cộng đồng vùng dự án. Người dân không chỉ hỏi được bồi thường bao nhiêu tiền, mà còn muốn biết sau khi giao đất, họ sẽ làm nghề gì và con cháu có cơ hội phát triển ra sao.
Công tác bồi thường cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khiếu kiện và tiêu cực. Khi giá trị đất thay đổi và nguồn vốn giải phóng mặt bằng lớn, việc xác định nguồn gốc đất, thời điểm tạo lập tài sản và đối tượng được hưởng chính sách phải được công khai, kiểm tra chéo.
Đẩy nhanh giải phóng mặt bằng bằng mọi giá có thể tạo ra hệ quả ngược. Hồ sơ thiếu chặt chẽ dễ dẫn đến thất thoát ngân sách, khiếu nại kéo dài và làm giảm niềm tin của người dân. Khi đó, tiến độ toàn dự án có thể chậm hơn thay vì được rút ngắn.
Bên cạnh mặt bằng, điện hạt nhân có vốn đầu tư ban đầu rất lớn, thời gian xây dựng dài và phụ thuộc vào điều kiện tín dụng của đối tác. Chi phí điện không chỉ gồm xây dựng nhà máy và mua nhiên liệu, dự án còn phải tính đến vận hành, bảo dưỡng, quản lí chất thải phóng xạ, lưu giữ nhiên liệu đã qua sử dụng và tháo dỡ nhà máy khi hết thời hạn hoạt động.
Nếu các khoản chi phí này không được tính đầy đủ từ đầu, giá điện hạt nhân có thể thấp trên giấy nhưng phát sinh nghĩa vụ tài chính lớn trong tương lai.
Cuộc họp ngày 16/7 mở thêm một hướng xử lí thủ tục khi đề xuất tách dự án tổng thể thành ba dự án độc lập. Tuy nhiên, bước đi này mới chỉ giải quyết cách tổ chức hồ sơ và phân công trách nhiệm.
Đường găng thực sự vẫn nằm ở khả năng Việt Nam đồng thời hoàn thành 5 nhiệm vụ: Lựa chọn công nghệ an toàn, thu xếp được nguồn vốn phù hợp, chuẩn bị đủ nhân lực, giải quyết thỏa đáng quyền lợi người dân và xây dựng hệ thống giám sát độc lập.
Điện hạt nhân Ninh Thuận có thể trở thành một trụ cột mới của hệ thống điện quốc gia. Nhưng dự án chỉ thành công khi nhà máy không đơn thuần được xây xong đúng hạn, mà còn được vận hành an toàn, hiệu quả và nhận được sự tin tưởng của cộng đồng.
Mốc năm 2030 vì vậy cần tạo áp lực hành động, nhưng không nên trở thành sức ép khiến những công việc không thể rút ngắn bị làm vội. Với một công trình có thể vận hành 60 năm hoặc lâu hơn, vài năm chuẩn bị kĩ vẫn ít tốn kém hơn nhiều thập niên xử lí hậu quả.
.jpg)