Giải mã ‘ChatGPT quân sự’ của Ukraine
Một bộ chỉ huy Ukraine có thể mất 6 - 12 giờ để xử lí gần 20 tài liệu và lập phương án tác chiến. Trong thời gian đó, tình hình trên thực địa có thể đã thay đổi. Marichka, hệ thống AI được gọi là “ChatGPT quân sự”, được kì vọng rút quá trình này xuống vài phút, nhưng quyết định cuối cùng và trách nhiệm vẫn thuộc về con người.
Marichka được Viện Nghiên cứu Trung ương thuộc Lực lượng Vũ trang Ukraine giới thiệu ngày 22/7. Hệ thống không được thiết kế như chatbot hỏi đáp thông thường và không thay người chỉ huy ra quyết định tác chiến.
Marichka hiện mới ở giai đoạn thử nghiệm, chưa được triển khai rộng và chưa xử lí tài liệu mật. Dự án cho thấy Ukraine muốn mở rộng vai trò của AI từ UAV sang cả quá trình thu thập dữ liệu và lập kế hoạch tác chiến.
Khi 6 giờ bị nén xuống vài phút
Trước mỗi chiến dịch, sở chỉ huy phải tổng hợp quân số, vị trí, vũ khí, đạn dược, hậu cần, địa hình, thời tiết, phòng không và tác chiến điện tử. Chỉ một thay đổi nhỏ cũng có thể buộc bộ tham mưu tính toán lại toàn bộ phương án.
Ông Yurii Kliat, người đứng đầu Viện Nghiên cứu Trung ương Ukraine, cho biết các sở chỉ huy cấp lữ đoàn, quân đoàn hoặc cụm lực lượng thường mất 6 - 12 giờ để xử lí gần 20 tài liệu trước khi ra quyết định. Theo Militarnyi ngày 23/7, Marichka được thiết kế để gom dữ liệu, kiểm tra thông tin, so sánh lực lượng, ước tính nguồn lực và tổn thất, sau đó mô phỏng các phương án trên bản đồ tương tác.
Khi tuyến hậu cần bị cắt hoặc lượng đạn thực tế thấp hơn báo cáo, hệ thống có thể nhanh chóng tính lại kế hoạch và chỉ ra những phần bị ảnh hưởng. Ông Kliat cho rằng công việc hiện mất khoảng 6 giờ có thể được rút xuống vài phút.
Tốc độ này đặc biệt quan trọng trên chiến trường bị UAV giám sát liên tục, nơi tình hình có thể thay đổi trước khi sở chỉ huy hoàn tất tài liệu. Tuy nhiên, Marichka mới được thử nghiệm bằng dữ liệu huấn luyện và chưa chứng minh hiệu quả trong chiến dịch thực tế có nhiễu điện tử cùng thông tin mâu thuẫn.
Marichka không phải chatbot mặc quân phục
Việc gọi Marichka là “ChatGPT quân sự” giúp người ngoài dễ hình dung nhưng chưa thật chính xác. ChatGPT trả lời nhiều loại câu hỏi, còn Marichka hoạt động trong môi trường kín và chỉ phục vụ nhiệm vụ chỉ huy. Hệ thống phải nhận dữ liệu về lực lượng, địa hình, hậu cần rồi tính toán theo quy chuẩn quân sự để đề xuất nhiều phương án. Nó giống một nhóm sĩ quan tham mưu hơn là trợ lí trò chuyện.
Marichka không tự chỉ huy binh sĩ hay quyết định kế hoạch tác chiến. AI chỉ đưa ra phương án và hệ quả dự kiến, còn tư lệnh phải kiểm tra dữ liệu, đánh giá rủi ro và chịu trách nhiệm cuối cùng. Vì vậy, giá trị của hệ thống nằm ở khả năng xử lí thông tin chính xác, không phải tạo câu trả lời thuyết phục.
Mỹ cũng đang phát triển mô hình tương tự với Maven Smart System của Palantir. Tháng 3/2026, Lầu Năm Góc yêu cầu đưa Maven thành chương trình chính thức trước khi năm tài khóa kết thúc. Trần hợp đồng đã tăng lên gần 1,3 tỉ USD và số người dùng đã vượt 20.000. Trong 24 giờ đầu chiến dịch tại Iran, hệ thống này hỗ trợ Mỹ tấn công hơn 1.000 mục tiêu. Kinh nghiệm của Maven cho thấy cơ hội và thách thức mà Marichka có thể đối mặt.
Dữ liệu mới là nhiên liệu của “bộ não”
Marichka xuất hiện trong hệ sinh thái quân sự số mà Ukraine phát triển nhiều năm qua. Trụ cột là Delta, hệ thống quản lí chiến trường hợp nhất dữ liệu từ UAV, radar, lực lượng mặt đất và sở chỉ huy thành một bức tranh chung. Bên trong Delta, Vezha tổng hợp video, còn Avengers dùng AI để nhận diện xe tăng, xe bọc thép và các phương tiện khác.
Nguồn dữ liệu này quyết định hiệu quả của Marichka. Ukraine hiện có hàng triệu khung hình chiến trường đã gắn nhãn từ hàng chục nghìn phi vụ, dùng để huấn luyện AI phân biệt phương tiện quân sự, mục tiêu ngụy trang và vật thể dân sự.
Tháng 1/2026, Ukraine cùng Palantir lập Brave1 Dataroom, môi trường bảo mật cho phép doanh nghiệp huấn luyện mô hình mà không truy cập trực tiếp dữ liệu thô. Đến tháng 6, hơn 100 công ty đã tham gia, chủ yếu phát triển công nghệ nhận diện và đánh chặn UAV.
Marichka có thể trở thành lớp xử lí cao hơn trong hệ sinh thái này. Delta tạo bức tranh chiến trường, Avengers nhận diện phương tiện và khí tài đối phương, còn Marichka biến dữ liệu thành phương án cho sở chỉ huy. Tuy nhiên, chưa có xác nhận công khai rằng hệ thống đã được kết nối trực tiếp với Delta, Avengers hoặc Brave1 Dataroom.
Ông Danylo Tsvok, người đứng đầu Trung tâm AI Quốc phòng Ukraine, gọi cuộc cạnh tranh với Nga là “cuộc chiến của các hệ điều hành”. Theo ông, lợi thế sẽ thuộc về bên thu thập được nhiều dữ liệu hơn, xử lí tốt hơn và ra quyết định nhanh hơn.
Cái giá của tốc độ
AI không thể đưa ra phương án tốt nếu dữ liệu đầu vào sai hoặc đã lỗi thời. Báo cáo quân số thiếu chính xác, UAV nhận nhầm mục tiêu hay tuyến hậu cần vừa bị đánh nhưng chưa cập nhật đều có thể khiến Marichka tạo ra kế hoạch sai. Nga cũng có thể dùng mục tiêu giả, tín hiệu giả mạo và các đợt cơ động nghi binh để đánh lừa hệ thống.
Bản thân mô hình AI cũng có thể mang thiên lệch từ dữ liệu huấn luyện, dẫn đến nhận diện sai và gây hậu quả ngoài ý muốn. Liên Hợp Quốc cùng Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế cảnh báo rằng AI quân sự có thể rút ngắn thời gian cân nhắc, khiến con người phê duyệt khuyến nghị của máy khi chưa kiểm tra đầy đủ.
Tốc độ vì thế vừa là lợi thế, vừa tạo áp lực. Khi AI đưa ra phương án trong vài giây, người chỉ huy có thể bị cuốn vào nhịp xử lí quá nhanh và chỉ còn đóng vai trò phê duyệt. Ông Danylo Tsvok từng cảnh báo các hệ thống tự động trong tương lai có thể vận hành nhanh đến mức con người trở thành khâu làm chậm chu trình.
Bảo mật cũng là thách thức lớn. Marichka có thể chứa dữ liệu về quân số, kho đạn, tuyến tiếp tế và kế hoạch tác chiến. Chỉ một vụ xâm nhập cũng có thể làm lộ lượng thông tin đặc biệt giá trị. Hiện hệ thống mới chạy trên hạ tầng nhỏ, sử dụng dữ liệu huấn luyện và nguồn mở, chưa được phép xử lí tài liệu mật.
Ukraine chưa công bố thời điểm triển khai Marichka tại các đơn vị chiến đấu. Hệ thống còn phải chứng minh khả năng hoạt động trong điều kiện mất điện, nhiễu liên lạc và dữ liệu mâu thuẫn. Marichka không thay người chỉ huy, nhưng có thể buộc bộ tham mưu chuyển từ cộng bảng và tổng hợp tài liệu sang kiểm tra giả định, phát hiện sai lệch và đánh giá phương án do máy đề xuất.
