Tham vọng siêu chiến hạm của ông Trump bị đồng minh chặn lại
Văn phòng Quản lí và Ngân sách Nhà Trắng (OMB) vừa làm chính trường Mỹ “dậy sóng” khi công khai phản đối Hạ viện chỉ vì một điều khoản dài chưa đầy trăm từ trong dự luật quốc phòng.
Theo đó, điều khoản số 131 của Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) năm tài khóa 2027 yêu cầu quyền Bộ trưởng Hải quân Hùng Cao phải xác nhận với các ủy ban quốc phòng của Quốc hội rằng vũ khí dự kiến dành cho thiết giáp hạm lớp Trump đã hoàn thiện. Vị quan chức gốc Việt phải báo cáo trước ngày 1/3/2027.
"Vung tay quá trán"?
Một dự án được Tổng thống Donald Trump đặt tên và xem là biểu tượng cho sự nghiệp chính trị của mình đang vấp phải sự hoài nghi ngay từ các đồng minh trong đảng Cộng hòa. Nhà phân tích Gabe Murphy nói với Responsible Statecraft rằng việc Hạ viện, vốn đang được đảng Cộng hòa kiểm soát, thách thức một ưu tiên lớn của tổng thống là chuyện hiếm gặp.
Sau khi Tổng thống Trump công bố ý tưởng "Hạm đội Vàng" (Golden Fleet) vào tháng 12/2025, Hải quân Mỹ đã phác thảo một mẫu tàu tham vọng. Đó là “hồi sinh” khái niệm thiết giáp hạm của thế kỉ XX, nhưng tích hợp các công nghệ mới nhất như lò phản ứng hạt nhân cùng loại với tàu sân bay, và gần như toàn bộ danh mục vũ khí đang phát triển của Hải quân Mỹ.
Tàu dẫn đầu của lớp Trump, dự kiến mang tên USS Defiant, có giá trị ước tính hơn 17 tỉ USD, đắt hơn một tàu sân bay lớp Ford.
Giá thành và công nghệ chưa "chín" ngay lập tức gây ra phản đối. Đưa hàng loạt công nghệ chưa hoàn thiện lên một con tàu tốn kém bậc nhất lịch sử Hải quân Mỹ đồng nghĩa với việc nếu một hệ thống nào đó bế tắc, chương trình đắt đỏ ấy cũng bị chậm trễ theo.
Nhìn vào từng hệ thống vũ khí dở dang, có thể thấy được những quan ngại là hoàn toàn có cơ sở. Pháo điện từ phải tạm dừng vào năm 2021, sau 16 năm theo đuổi. Vũ khí dùng từ trường này hỏng nòng chỉ sau 12-24 phát bắn, trong khi một khẩu pháo hải quân bắn đạn bằng thuốc phóng có thể bắn tới 600 phát trước khi cần bảo trì. Nguyên mẫu pháo điện từ ấy hiện chưa thấy ngày được đem ra biển.
Vũ khí laser cũng ở tình trạng tương tự. Thiết kế cho lớp Trump nhắm tới công suất 300 kilowatt, nhưng hệ thống laser mạnh nhất Hải quân Mỹ đang vận hành mới chỉ đạt 60 kilowatt. Dù có kế hoạch nâng công suất vũ khí laser lên 150 kilowatt, vẫn còn một chặng đường dài nữa mới tới được mục tiêu 300 kilowatt để có năng lực chống tên lửa.
Tên lửa đạn đạo tầm trung của dự án Tấn công nhanh bằng Vũ khí thông thường (Conventional Prompt Strike - CPS) vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, dự kiến phóng thử từ tàu chiến vào năm tới. Tên lửa cũng gặp vấn đề đội giá và một loạt sai sót trong quá trình sản xuất.
Bóng ma của những dự án chiến hạm thất bại
Quan ngại đó không phải không có căn cứ. Trong hơn hai thập niên qua, Hải quân Mỹ liên tục thử nghiệm công thức "đóng tàu trước, hoàn thiện công nghệ sau" và phần lớn đều trả giá đắt.
Các tàu chiến cận duyên (LCS) vướng hàng loạt lỗi thiết kế và bị loại biên sớm. Tàu khu trục tàng hình Zumwalt bị cắt giảm còn ba tàu và chưa thể trực chiến sau 27 năm. Chương trình tàu hộ vệ "Constellation" bị chế giễu là “Cancellation” (sự bãi bỏ) vì đội giá và trễ tiến độ.
Dan Grazier, giám đốc chương trình Cải cách An ninh Quốc gia tại Trung tâm Stimson, nhận xét thẳng thắn rằng kế hoạch cho lớp Trump dường như "gom hết những ý tưởng tệ nhất" từng dẫn tới các thất bại đó, rồi đem lên trên một con tàu còn lớn và đắt đỏ hơn.
Nói một cách ngắn gọn, Điều khoản 131 không đòi hỏi điều gì cao siêu. Nó chỉ yêu cầu Hải quân Mỹ chứng minh rằng những công nghệ vẫn còn nằm trong phòng thí nghiệm sẽ thực sự sẵn sàng ra biển trước khi hàng tỉ USD tiền thuế của người dân đổ vào việc chế tạo cái tàu sẽ mang chúng.
Thượng nghị sĩ Jeff Merkley, thành viên cấp cao của Ủy ban Ngân sách Thượng viện, đã chính thức đề nghị Văn phòng Thẩm định Trách nhiệm Chính phủ (GAO) và Văn phòng Ngân sách Quốc hội (CBO) vào cuộc để thẩm định toàn bộ sáng kiến "Hạm đội Vàng". Ông nhấn mạnh: "Quốc hội không thể ký duyệt 200 tỉ USD trong vài năm tới cho 'Hạm đội Vàng' của ông Trump, trong đó trung tâm là một thiết giáp hạm khổng lồ mới, mà không có giám sát độc lập và giải trình thực chất". Điều đáng chú ý là yêu cầu của Merkley không nhắm vào độ chín của công nghệ như Điều khoản 131, mà nhắm vào tiền lệ lịch sử, trùng với luận điểm mà Dan Grazier từng đưa ra khi so sánh lớp Trump với LCS, Zumwalt và Constellation.
Bài toán công nghiệp nan giải
Bên cạnh lo ngại về công nghệ, Quốc hội còn nhắm tới một điểm nghẽn mang tính cấu trúc hơn, đó là năng lực đóng tàu hạt nhân của Mỹ đang tới bờ vực quá tải.
Cả nước Mỹ hiện chỉ có hai nhà máy đủ tiêu chuẩn đóng tàu chạy bằng năng lượng hạt nhân, và duy nhất một nhà cung cấp lò phản ứng hạt nhân hải quân. Cùng lúc đó, ba tàu sân bay lớp Ford đang được hoàn thiện, nhưng đều đang bị trễ tiến độ. Chương trình tàu ngầm hạt nhân chiến lược lớp Columbia, “xương sống” trong bộ ba răn đe hạt nhân của Mỹ, đang cần được ưu tiên hơn cả.
Chính vì vậy, ngoài Điều khoản 131, Ủy ban Quân vụ Hạ viện còn yêu cầu riêng một báo cáo từ Bộ trưởng Hải quân Hùng Cao để làm rõ liệu việc dồn nguồn lực công nghiệp cho thiết giáp hạm lớp Trump có kéo lùi tiến độ đóng tàu sân bay và tàu ngầm hay không. Hạn chót của báo cáo này là ngày 1/3/2027.
Đây là câu hỏi quan trọng hơn nhiều so với thông số kỹ thuật con tàu. Nếu ngành công nghiệp đóng tàu hạt nhân Mỹ, vốn đang oằn mình vì công việc tồn đọng, phải gánh thêm một chương trình đầy tham vọng nữa, cái giá phải trả có thể là sự chậm trễ lan sang chính những nền tảng răn đe chiến lược mà nước Mỹ không thể để chậm tiến độ.
Nhà Trắng tìm cách đi đường vòng
Trong khi Quốc hội tìm cách "thả neo" dự án tàu bằng luật, Nhà Trắng lại tìm đường đi vòng bằng ngân sách. Theo USNI News, cùng thời điểm công bố văn bản phản đối Điều khoản 131, OMB cũng đang vận động để đưa một khoản mua sắm sớm cho thiết giáp hạm vào một dự luật ngân sách tạm thời. Đây là cơ chế dùng để giữ chính phủ liên bang hoạt động khi Quốc hội chưa kịp thông qua ngân sách chính thức trước 30/9.
Nếu thành công, Hải quân có thể bắt đầu mua sắm cho phần động cơ hạt nhân của con tàu mà không cần chờ NDAA, vốn đang bị các nghị sĩ Dân chủ ở Thượng viện chặn lại.
Bối cảnh ngân sách quốc phòng năm nay vốn đã căng thẳng. Đô đốc Daryl Caudle, Tư lệnh Tác chiến Hải quân, từng cảnh báo Quốc hội hồi tháng 5 rằng nếu không có thêm ngân sách bổ sung, ông sẽ phải bắt đầu cắt giảm huấn luyện và các hoạt động khác ngay trong tháng 7 vì chi phí phát sinh từ chiến dịch quân sự chống Iran.
Đặt trong bối cảnh đó, việc Nhà Trắng vẫn dồn sức thúc đẩy một dự án trị giá hàng chục tỉ USD, thay vì ưu tiên tuyệt đối cho các nhu cầu vận hành cấp bách, cho thấy thiết giáp hạm lớp Trump đã vượt khỏi phạm trù một chương trình vũ khí thông thường để trở thành một nỗ lực chính trị.
Bản thân văn bản của OMB, dù phản đối gay gắt yêu cầu của Điều khoản 131, lại không đưa ra bất kì phản biện cụ thể nào cho những rủi ro công nghệ hay công nghiệp mà điều khoản này nêu ra.
Dự luật NDAA năm tài khóa 2027 vẫn còn một chặng đường dài trước khi trở thành luật. Bản của Hạ viện còn phải được thống nhất với bản của Thượng viện, và Điều khoản 131 hoàn toàn có thể bị sửa đổi hoặc loại bỏ trong quá trình đó.
Nhưng dù kết quả ra sao, cuộc đối đầu lần này đã hé lộ một câu hỏi: Liệu ý chí chính trị có thể thắng được tốc độ thực tế của công nghệ, hay nước Mỹ sắp có thêm một thất bại nữa do hấp tấp đóng tàu trước khi chắc chắn rằng nó sẽ ra biển được?
