Farnborough 2026 và cuộc đổi trục của ngành hàng không vũ trụ
Triển lãm Hàng không quốc tế Farnborough 2026 tại Hampshire, Anh, khép lại ngày 24/7 sau một tuần mà các hợp đồng máy bay thương mại vẫn mang về hàng chục tỉ USD, nhưng không còn độc chiếm sự chú ý.
Máy bay không người lái, phần mềm tự chủ và động cơ mới cho thấy giá trị của máy bay tương lai không chỉ nằm ở tốc độ hay tải trọng, mà còn ở khả năng chia sẻ dữ liệu và phối hợp với nhiều phương tiện khác.
Theo ADS, hiệp hội đại diện cho ngành hàng không vũ trụ Anh, bốn ngày giao dịch tạo ra các thỏa thuận trị giá 62,9 tỉ bảng, tương đương 84,7 tỉ USD. Airbus, Boeing và Embraer nhận 353 đơn mua máy bay chắc chắn, trong khi các hãng động cơ ghi nhận tới 904 đơn. Khoảng cách này hé lộ một ưu tiên mới của thị trường khi động cơ, linh kiện và năng lực bảo dưỡng ngày càng quan trọng không kém khung thân.
Khi đơn hàng không còn độc chiếm sân khấu
Boeing kết thúc cuộc đua với 173 đơn, nhỉnh hơn 154 chiếc của Airbus. Thương vụ nổi bật nhất thuộc về SMBC Aviation Capital, công ty cho thuê máy bay đặt 100 chiếc Boeing 737 MAX và 100 chiếc thuộc gia đình Airbus A320neo. Kết quả chung thấp hơn nhiều dự báo lạc quan trước sự kiện. Nhu cầu đi lại vẫn mạnh, nhưng lượng đơn tồn kéo dài nhiều năm khiến khả năng giao hàng đúng hạn quan trọng hơn việc tiếp tục chất thêm hợp đồng.
Các hãng bay giờ không chỉ hỏi mua loại máy bay nào, mà còn muốn biết khi nào nhận được tàu bay và thời gian nằm xưởng kéo dài bao lâu. Hàng trăm máy bay dùng động cơ Pratt & Whitney GTF từng phải ngừng khai thác để kiểm tra, cho thấy một chiếc máy bay mới nhưng thiếu phụ tùng vẫn không thể tạo doanh thu. Với châu Á, tình trạng giao chậm còn buộc nhiều hãng kéo dài hợp đồng thuê và giữ tàu bay cũ hoạt động lâu hơn.
Trong lúc hàng không dân dụng giải quyết đơn tồn, quốc phòng hiện diện dày đặc hơn. Reuters ghi nhận khoảng một nửa trong số kỉ lục 1.600 đơn vị trưng bày năm nay liên quan lĩnh vực quân sự. Tư lệnh Không quân Hoàng gia Anh Harv Smyth nhận xét môi trường an ninh đang biến đổi với tốc độ hiếm thấy trong nhiều thập niên. Khách hàng vì thế tìm kiếm không chỉ tiêm kích hiện đại, mà còn hệ thống tự chủ, vũ khí rẻ hơn và phương tiện có thể sản xuất nhanh với số lượng lớn.
Từ UAV trinh sát đến đồng đội chiến đấu
Một hình ảnh tiêu biểu tại Farnborough là MQ-28 Ghost Bat của Boeing, mẫu máy bay không người lái được phát triển để hoạt động cùng tiêm kích có người lái. Khác drone trinh sát hay UAV cảm tử, máy bay cộng tác chiến đấu có thể mở rộng vùng quan sát, mang thêm vũ khí, gây nhiễu radar hoặc tiến vào khu vực nguy hiểm trước phi công. Ghost Bat đã hoàn thành hơn 100 chuyến bay thử, tham gia diễn tập đa quốc gia và trải qua thử nghiệm bắn đạn thật.
Mỹ dự kiến mua hơn 150 phương tiện loại này trước cuối thập niên. Boeing phải cạnh tranh với Anduril và General Atomics, trong khi châu Âu cũng muốn xây dựng năng lực riêng. Richard Aboulafia, Giám đốc điều hành AeroDynamic Advisory, cho rằng thị trường có thể đạt hàng trăm chiếc mỗi năm, dù triển khai quy mô lớn có thể phải chờ tới giữa thập niên 2030. Sức hút nằm ở khả năng tăng số lượng với chi phí thấp hơn nhiều so với tiêm kích có người lái.
Anh đưa xu hướng này tiến thêm một bước bằng Brontanax của BAE Systems, có kích thước gần tương đương máy bay huấn luyện Hawk. BAE đặt mục tiêu bay thử năm 2027 và đưa vào hoạt động trước năm 2030. Hãng cho biết phương tiện có thể đạt khoảng 70 đến 80 phần trăm năng lực của tiêm kích với chi phí dưới một phần tư, nhờ tập trung vào tác chiến điện tử, tấn công chính xác và hỗ trợ đội hình.
Thay đổi sâu hơn nằm ở cách tổ chức lực lượng. Một phi công tương lai có thể giao nhiệm vụ cho cả nhóm UAV thay vì điều khiển từng chiếc. Nhóm này tự chia đường bay, vị trí cảm biến và mục tiêu gây nhiễu, trong khi con người giữ quyền phê chuẩn sử dụng vũ khí. Cách tiếp cận đặc biệt đáng chú ý tại châu Á Thái Bình Dương, nơi khoảng cách xa và vùng biển rộng khiến việc duy trì liên tục các phi đội có người lái trở nên tốn kém.
AI trở thành lớp năng lực cốt lõi
Farnborough cho thấy AI quân sự đang rời sở chỉ huy để đi thẳng lên phương tiện bay. Trong khái niệm tự chủ nhiệm vụ, phần mềm kết hợp dữ liệu cảm biến, nhận diện mối đe dọa, chọn đường bay và điều chỉnh kế hoạch khi liên lạc bị gián đoạn. Máy bay không còn chờ con người gửi từng lệnh nhỏ, nhưng cũng không đồng nghĩa được tự quyết định khai hỏa. AI chủ yếu giúp giảm tải cho phi công và duy trì hoạt động trong môi trường gây nhiễu mạnh.
Thỏa thuận giữa Honeywell Aerospace và Shield AI công bố ngày 22/7 thể hiện rõ hướng đi này. Honeywell sẽ kết hợp hệ thống điện tử hàng không, dẫn đường và cảm biến Anthem với bộ công cụ Hivemind để tạo nền tảng tự chủ dùng trên nhiều phương tiện. Matt Milas, Chủ tịch mảng Quốc phòng và Không gian của Honeywell Aerospace, cho rằng niềm tin phải được thiết kế ngay trong kiến trúc thay vì bổ sung về sau. Điều khiển được máy bay chỉ là bước đầu, còn chứng minh hệ thống vẫn an toàn khi mất liên lạc khó hơn nhiều.
AI cũng thay đổi cách máy bay được thiết kế và nâng cấp. Boeing cho biết việc tích hợp tên lửa AIM-120 lên MQ-28 chỉ mất bảy tháng nhờ kiến trúc mở, thay vì quy trình thường kéo dài nhiều năm. Chính phủ Anh đồng thời công bố khoản đầu tư 708 triệu bảng cho công nghệ không chiến tương lai, gồm AI, kĩ thuật số, robot và sản xuất bồi đắp. Thay vì chế tạo nhiều nguyên mẫu vật lí rồi sửa lỗi, các tập đoàn có thể mô phỏng hàng nghìn tình huống trên máy tính trước khi đưa linh kiện vào nhà máy.
Động cơ mới định hình máy bay tương lai
Ở hàng không dân dụng, cuộc cạnh tranh lớn nhất là hệ động lực cho thế hệ máy bay thân hẹp kế nhiệm A320neo và 737 MAX. GE Aerospace cùng NASA và BETA Technologies đã đưa chiếc Saab 340 bay trên độ cao hơn 9.100 m với hệ thống lai điện, trong đó động cơ turbine và mô tơ hỗ trợ nhau khi cần thêm công suất. Mohamed Ali, lãnh đạo mảng động cơ thương mại của GE Aerospace, nhận xét ngành đã chuyển từ mô phỏng sang thử nghiệm trong thế giới thực.
Hệ thống lai điện chưa thể sớm thay thế động cơ phản lực trên máy bay chở khách lớn do pin, mô tơ và thiết bị làm mát làm tăng trọng lượng. Tuy vậy, các chuyến bay giúp giới kĩ sư xác định thời điểm dùng điện hiệu quả nhất. Công nghệ này nằm trong chương trình RISE của CFM International, liên doanh giữa GE Aerospace và Safran, đặt mục tiêu cải thiện hơn 20% mức tiêu thụ nhiên liệu so với động cơ hiện nay.
Thành phần gây chú ý nhất của RISE là Open Fan, kiến trúc dùng cánh quạt lớn đặt lộ ra ngoài thay vì nằm trong lớp vỏ tròn quen thuộc. CFM đã thực hiện khoảng 500 chiến dịch thử nghiệm. Thiết kế có thể đưa lượng không khí lớn hơn qua động cơ để tiết kiệm nhiên liệu, nhưng đặt ra câu hỏi về tiếng ồn, an toàn khi cánh quạt hư hỏng và mức độ phải thay đổi thân cánh máy bay.
Pratt & Whitney và Rolls-Royce vẫn theo đuổi động cơ quạt có vỏ với hộp số, vật liệu nhẹ và buồng đốt mới. Rolls-Royce dự kiến thử nghiệm mặt đất UltraFan 30 vào năm 2028. Ở mảng quân sự, Pratt & Whitney công bố động cơ Valox 1500 đã vượt một cột mốc thiết kế, hướng tới máy bay cộng tác bán tự chủ cần giá thấp và khả năng sản xuất nhanh. Khi không quân muốn triển khai hàng trăm UAV chiến đấu, thời gian chế tạo, bảo dưỡng và thay động cơ trở thành một phần của năng lực tác chiến, thay vì chỉ là bài toán hậu cần phía sau đường băng.
