Chiếc mũ bay đắt ngang siêu xe của Không quân Mỹ có gì đặc biệt?
Cơ quan Hậu cần Quốc phòng Mỹ vừa trao hợp đồng trị giá ước tính 332,6 triệu USD để cung cấp phụ tùng và sửa chữa JHMCS, loại mũ bay kiêm hệ thống ngắm bắn được cho có giá khoảng 240.000 USD mỗi bộ.
Khoản tiền không dùng để mua một lô mũ hoàn chỉnh, mà nhằm duy trì thiết bị đang hoạt động trên F-15, F-16 và F/A-18 đến năm 2032. Hợp đồng cho thấy Mỹ vẫn phải chi lớn để giữ một công nghệ ra đời từ hơn hai thập niên trước hoạt động ổn định, ngay cả khi một số phi đội bắt đầu chuyển sang hệ thống mới.
Hợp đồng 332,6 triệu USD không phải để mua mũ mới
Ngày 24/7, Cơ quan Hậu cần Quốc phòng Mỹ trao hợp đồng trị giá ước tính 332,6 triệu USD cho Rockwell Collins ESA Vision Systems tại Fort Worth, bang Texas. Khoản tiền dành cho phụ tùng thay thế, linh kiện có thể phục hồi tại nhà máy và dịch vụ sửa chữa Joint Helmet Mounted Cueing System, thường gọi là JHMCS. Đây là mũ hiển thị kiêm thiết bị chỉ thị mục tiêu đang được sử dụng trên nhiều biến thể F-15, F-16 và F/A-18.
Hợp đồng kéo dài sáu năm, có thể gia hạn thêm sáu tháng và dự kiến hoàn thành ngày 23/7/2032. Công việc được thực hiện tại Texas, Oregon và Israel, phục vụ Không quân Mỹ, Hải quân Mỹ cùng 13 khách hàng nước ngoài. Thông báo của Lầu Năm Góc không nêu số lượng mũ hoặc số lượt sửa chữa. Vì vậy, con số 332,6 triệu USD không thể được hiểu là giá trị của một đơn hàng mua mũ mới, cũng không thể dùng để tính số thiết bị bằng cách chia cho mức 240.000 USD mỗi bộ.
Các lực lượng Mỹ và khách hàng nước ngoài sẽ đặt mua phụ tùng hoặc yêu cầu sửa chữa khi JHMCS bị hỏng, xuống cấp hay cần đại tu. Vì vậy, con số 332,6 triệu USD chỉ là giá trị tối đa ước tính cho toàn bộ thời gian hợp đồng, không phải khoản tiền được chi ngay một lần.
Rockwell Collins ESA Vision Systems, hiện hoạt động dưới tên Collins Elbit Vision Systems, được chọn làm nhà cung cấp duy nhất vì doanh nghiệp này nắm thiết kế, thiết bị kiểm tra và quy trình sửa chữa JHMCS. Mỗi linh kiện thay thế phải tương thích hoàn toàn với hệ thống đã lắp trên máy bay và đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về độ chính xác, độ bền và an toàn bay.
Vì sao JHMCS có thể đắt hơn nhiều siêu xe
Theo National Interest, mỗi bộ JHMCS được ước tính có giá khoảng 240.000 USD. Đây không phải đơn giá được công bố trong hợp đồng mới, nhưng phản ánh mức độ phức tạp của hệ thống điện tử gắn trên mũ. Giá trị của JHMCS không nằm ở lớp vỏ bảo vệ bên ngoài. Phần quan trọng nhất là tổ hợp cảm biến, thiết bị theo dõi chuyển động, hệ thống quang học và màn hình hiển thị đặt ngay trước mắt phi công.
Mũ xác định hướng quay đầu của người sử dụng, sau đó truyền dữ liệu tới máy tính nhiệm vụ, radar, cảm biến và vũ khí trên máy bay. Tốc độ, độ cao, cảnh báo và vị trí mục tiêu được chiếu trực tiếp lên kính, giúp phi công hạn chế phải cúi xuống quan sát màn hình trong buồng lái.
Trong không chiến tầm gần, JHMCS cho phép phi công chỉ thị mục tiêu bằng hướng nhìn. Thay vì phải xoay cả máy bay để đưa đối phương vào giữa màn hình ngắm, người lái chỉ cần quay đầu về phía mục tiêu trong giới hạn hoạt động của cảm biến và tên lửa. Khi kết hợp với AIM-9X Sidewinder, hệ thống hỗ trợ tấn công mục tiêu nằm lệch xa khỏi trục mũi máy bay. Khả năng này rút ngắn thời gian từ lúc phát hiện đến khi khóa mục tiêu, đặc biệt trong không chiến cự li gần.
Để hoạt động chính xác, hệ thống phải theo sát chuyển động đầu trong buồng lái rung lắc và khi máy bay chịu gia tốc lớn. Bộ phận quang học phải tạo hình ảnh rõ trên kính cong mà không cản trở tầm nhìn tự nhiên. Mũ phải được lắp vừa và hiệu chỉnh theo vị trí mắt của người sử dụng để các kí hiệu trùng khớp với đường quan sát. Thiết bị cũng phải chịu rung động, nhiệt độ thay đổi và lực tác động trong quá trình cơ động.
Hơn 6.000 hệ thống thuộc dòng JHMCS đã được bàn giao cho quân đội Mỹ và khách hàng quốc tế. Quy mô sử dụng rộng khiến việc duy trì phụ tùng, thiết bị kiểm tra và đội ngũ sửa chữa trở thành chương trình kéo dài nhiều năm.
MiG-29 từng cho thấy sức mạnh của mũ ngắm trong không chiến
Công nghệ chỉ thị mục tiêu bằng mũ không xuất hiện đầu tiên trên tiêm kích Mỹ. Trước khi JHMCS được đưa vào sử dụng, MiG-29 của Liên Xô đã cho thấy lợi thế của việc kết hợp mũ ngắm với tên lửa không đối không có khả năng tấn công lệch trục.
Phi công MiG-29 có thể quay đầu về phía mục tiêu và sử dụng mũ ngắm để điều khiển đầu dò tên lửa. Trong không chiến cự li gần, khả năng này cho phép khai hỏa mà không cần đưa đối phương vào ngay trước mũi máy bay.
Lợi thế đó khiến công nghệ hiển thị và chỉ thị mục tiêu gắn trên mũ trở thành một phần quan trọng của tiêm kích hiện đại. Mỹ bắt đầu thử nghiệm JHMCS trên F-15 vào cuối thập niên 1990, sau đó tích hợp lên nhiều biến thể F-15, F-16 và F/A-18.
Hợp đồng mới cung cấp phụ tùng và dịch vụ sửa chữa cho 13 khách hàng nước ngoài, trong đó có Australia, Canada, Hy Lạp, Singapore và Thái Lan. Hiện JHMCS được sử dụng tại hơn 20 lực lượng không quân trên thế giới. Hệ thống này không thể được thay thế trong thời gian ngắn. Bất kì mẫu mũ mới nào cũng phải kết nối chính xác với máy tính nhiệm vụ, cảm biến và vũ khí trên từng loại tiêm kích. Quá trình tích hợp, thử nghiệm và chứng nhận vì thế có thể kéo dài nhiều năm.
Một hệ thống thay thế phải trải qua thử nghiệm bay, đánh giá độ chính xác, kiểm tra hoạt động ngày đêm, xác nhận tương thích với vũ khí và đáp ứng tiêu chuẩn an toàn ghế phóng. Quy trình này phải thực hiện riêng cho từng loại máy bay và từng cấu hình phần mềm. Vì vậy, ngay cả khi mẫu mũ mới có khả năng hiển thị tốt hơn hoặc chi phí vận hành thấp hơn, quá trình chuyển đổi vẫn có thể kéo dài nhiều năm. F-15, F-16 và F/A-18 vẫn giữ vai trò quan trọng trong quân đội Mỹ, trong khi nhiều đồng minh dự kiến tiếp tục vận hành các dòng máy bay này qua thập niên 2030.
Mỹ vừa duy trì JHMCS vừa chuyển sang hệ thống mới
Trong khi tiếp tục bảo dưỡng JHMCS, Không quân Mỹ đã bắt đầu đưa hệ thống hiển thị gắn trên mũ Scorpion của Thales lên một số phi đội F-16 Block 40 và 50. Đơn hàng đầu tiên dành cho Vệ binh Quốc gia Mỹ được kí vào tháng 5/2022. Đến tháng 5/2025, chương trình được mở rộng sang các đơn vị F-16 thuộc lực lượng thường trực.
Scorpion sử dụng màn hình màu cho nhiệm vụ ngày và đêm. Hệ thống theo dõi chuyển động đầu bằng cảm biến quang học kết hợp quán tính, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phương pháp theo dõi từ tính như một số thiết kế cũ. Theo Thales, Scorpion có thể thay JHMCS trên F-16 Block 40 và 50 mà không cần cải tạo lớn phần cứng trên máy bay. Nhà sản xuất cũng cho rằng thiết kế mới giúp giảm chi phí trong suốt vòng đời nhờ yêu cầu bảo dưỡng thấp hơn.
Quá trình chuyển sang mũ bay mới không thể thực hiện đồng loạt. Mỹ và các đồng minh vẫn vận hành số lượng lớn JHMCS trên F-15, F-16 và F/A-18, trong khi nhiều máy bay dự kiến tiếp tục phục vụ qua thập niên 2030. Vì vậy, nguồn phụ tùng và dịch vụ sửa chữa vẫn phải được duy trì.
Trong khi đó, tiêm kích F-35 sử dụng một loại mũ riêng, được thiết kế đồng bộ với hệ thống cảm biến của máy bay và không nằm trong hợp đồng JHMCS trị giá 332,6 triệu USD. Mỗi dòng tiêm kích vì thế cần một lộ trình nâng cấp riêng, thay vì có thể chuyển sang cùng một mẫu mũ. Khoản tiền mới không nhằm tiếp tục mua một công nghệ lỗi thời, mà để bảo đảm hàng nghìn hệ thống JHMCS hiện có luôn sẵn sàng hoạt động trong thời gian các mẫu mũ mới được triển khai dần trên từng loại máy bay.
