Giải thưởng Trần Văn Khê: Sức sống âm nhạc dân tộc
Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 ghi nhận những cá nhân, tập thể đang bền bỉ đưa âm nhạc dân tộc đến gần hơn với đời sống hôm nay.
Sáng 31/7, tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, TP.HCM, Quỹ Trần Văn Khê tổ chức lễ công bố và trao Giải thưởng Trần Văn Khê 2026, lần thứ hai sau năm 2023.
Hai tập thể được vinh danh gồm Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế và Nhóm Xẩm 48h. Sáu cá nhân nhận giải là NGƯT Phạm Thúy Hoan, NSƯT Huỳnh Khải, NSƯT Phạm Văn Môn, NSND Ngô Tuyết Mai, NNƯT Nguyễn Tấn Khoa và TS Mai Mỹ Duyên.
Danh sách không dài nhưng cho thấy một không gian hoạt động rộng. Có người nghiên cứu, giảng dạy, biểu diễn, truyền dạy. Có thiết chế nghệ thuật chuyên nghiệp và nhóm cộng đồng do người trẻ tổ chức. Mỗi cá nhân, tập thể đi theo một con đường riêng, cùng làm cho âm nhạc dân tộc tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Ghi nhận sự bền bỉ với di sản âm nhạc truyền thống
Giải thưởng mang tên GS.TS Trần Văn Khê không chỉ ghi nhận thành tựu đã có. Giá trị lớn hơn nằm ở việc gọi đúng tên những đóng góp diễn ra bền bỉ, lặng lẽ và cần nhiều thời gian mới tạo ra kết quả.
Âm nhạc dân tộc không được bảo tồn bằng một hoạt động riêng lẻ. Một bài bản cần được sưu tầm, nghiên cứu và ghi chép. Người thực hành cần được đào tạo. Nghệ sĩ cần có không gian biểu diễn. Công chúng cần được giới thiệu để hiểu giá trị thẩm mỹ của từng loại hình.
Tám chủ thể được trao giải đại diện cho nhiều mắt xích của quá trình đó. Sự hiện diện của nhà giáo, nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà nghiên cứu và các tập thể cho thấy công tác bảo tồn cần sự kết nối giữa tri thức, thực hành nghệ thuật, giáo dục cộng đồng và truyền thông.
Trần Văn Khê cũng đi theo tinh thần ấy. Ông nghiên cứu âm nhạc Việt Nam bằng phương pháp khoa học, đưa tiếng đàn, làn điệu cùng tư tưởng thẩm mỹ Việt Nam đến nhiều diễn đàn quốc tế, đồng thời truyền đạt lại cho các thế hệ trong nước. Những hoạt động nghiên cứu và quảng bá âm nhạc dân tộc đã đưa tên tuổi ông vượt khỏi phạm vi Việt Nam.
Hai cách đưa di sản vào đời sống
Hai tập thể nhận giải năm nay cho thấy hai cách tiếp cận khác nhau nhưng có thể bổ sung cho nhau.
Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế đại diện cho mô hình bảo tồn trong một thiết chế chuyên nghiệp. Đơn vị là lực lượng nòng cốt nghiên cứu, phục dựng, đào tạo và biểu diễn Nhã nhạc, múa cung đình, tuồng cung đình cùng nhiều nghi lễ gắn với triều Nguyễn.
Giai đoạn 2003 đến 2026, đơn vị thực hiện 28 hồ sơ khoa học, đề tài nghiên cứu và dự án bảo tồn. Kết quả được sử dụng để phục dựng bài bản, xây dựng dữ liệu và hỗ trợ truyền dạy. Nhã nhạc, múa cung đình và tuồng Huế vẫn được biểu diễn tại Duyệt Thị Đường trong Hoàng cung Huế, chính không gian văn hóa đã nuôi dưỡng những loại hình này.
Giá trị của mô hình nằm ở mối liên kết giữa nghiên cứu và biểu diễn. Tư liệu không chỉ nằm trong hồ sơ. Kết quả phục dựng được đưa lên sân khấu. Sân khấu trở thành môi trường để nghệ sĩ thực hành và chuyển giao tri thức.
Hoạt động giáo dục di sản cũng giúp học sinh tiếp cận nhạc cụ, bài bản, trang phục, nghi lễ và lịch sử bằng hình thức trực quan. Di sản qua đó không chỉ dành cho giới nghiên cứu hoặc khách tham quan, mà dần trở thành một phần của giáo dục văn hóa.
Năm 2005, GS.TS Trần Văn Khê trực tiếp tham gia giảng dạy khóa đào tạo nhạc công Nhã nhạc tại Huế. Sự đồng hành đó cho thấy mối liên hệ giữa nghiên cứu học thuật với công tác đào tạo và thực hành nghệ thuật.
Xẩm 48h chọn một lối đi linh hoạt hơn. Nhóm đưa hát xẩm đến công chúng trẻ qua các chương trình trải nghiệm, hoạt động học đường và không gian đô thị.
Xẩm trong phố, Xẩm on the bus cùng những buổi giới thiệu tại trường học tạo cơ hội để khán giả thử nhạc cụ, tìm hiểu làn điệu và tiếp xúc trực tiếp với người biểu diễn. Thay vì chỉ giới thiệu xẩm qua một tiết mục sân khấu, nhóm xây dựng các hoạt động để người xem có thể nghe, hỏi, thử và cùng tham gia.
Cách làm của Xẩm 48h không tách hát xẩm khỏi nguồn gốc, nhưng thay đổi cách giới thiệu. Một loại hình từng gắn với chợ, bến tàu và đường phố được đặt vào những không gian mới. Hoạt động tương tác và truyền thông số giúp người trẻ dễ tiếp cận hơn.
Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế có nền tảng nghiên cứu, lực lượng biểu diễn và không gian thực hành ổn định. Xẩm 48h có sự linh hoạt của nhóm cộng đồng, khả năng thử nghiệm và giao tiếp gần gũi với người trẻ.
Sức sống từ thực hành và tiếp nối
Âm nhạc dân tộc chỉ thật sự sống khi còn người biểu diễn, người truyền dạy và công chúng lắng nghe. Những cá nhân, tập thể được vinh danh tại Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 đang duy trì dòng chảy đó bằng nghiên cứu, giảng dạy, biểu diễn và các dự án cộng đồng.
Mỗi lớp học, buổi diễn hay công trình nghiên cứu đều góp phần tạo môi trường thực hành cho di sản. Sự tiếp nối không có nghĩa giữ nguyên mọi cách trình diễn cũ. Âm nhạc dân tộc có thể bước vào trường học, không gian du lịch, sân khấu đương đại và nền tảng số để tiếp cận công chúng mới.
Đổi mới cách giới thiệu phải dựa trên hiểu biết về bài bản, cấu trúc âm nhạc và bối cảnh văn hóa. Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế phát huy thế mạnh nghiên cứu, đào tạo và biểu diễn chuyên nghiệp. Xẩm 48h đưa nghệ thuật hát xẩm đến gần đời sống đô thị qua các chương trình trải nghiệm. Hai cách làm khác nhau nhưng cùng chứng minh âm nhạc dân tộc có thể mở rộng người nghe mà vẫn giữ nền tảng nghệ thuật.
Từ ghi nhận đến lan tỏa
Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 ghi nhận những đóng góp được tích lũy qua nhiều năm, đồng thời cổ vũ các mô hình bảo tồn có hiệu quả.
Việc vinh danh một nhà hát chuyên nghiệp, một nhóm cộng đồng cùng sáu cá nhân cho thấy di sản cần nhiều lực lượng tham gia. Thiết chế công lập đảm nhận nghiên cứu, đào tạo và tổ chức biểu diễn. Các nhóm cộng đồng mở rộng cách tiếp cận, kết nối di sản với người trẻ. Các nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà giáo và nhà nghiên cứu tạo nên chiều sâu bằng quá trình thực hành, giảng dạy và trao truyền tri thức.
Phía sau mỗi giải thưởng là nhiều năm phục dựng bài bản, đào tạo nghệ sĩ, tổ chức lớp học và tìm kiếm không gian biểu diễn. Có người đưa xẩm lên xe buýt giữa Hà Nội. Có đơn vị giữ Nhã nhạc vang lên trong Hoàng cung Huế.
Những nỗ lực đó giúp âm nhạc dân tộc tiếp tục được nghe, được học, được biểu diễn và trao lại cho thế hệ sau. Đây cũng là giá trị lâu dài của Giải thưởng Trần Văn Khê.
