Loạt sai phạm tại dự án sân bay Long Thành - Bài cuối: "Ma trận" bán thầu, 936 tỉ đồng tiền tạm ứng gửi ngân hàng
Gần 1.000 tỉ đồng tiền tạm ứng của dự án sân bay Long Thành được mang gửi ngân hàng hưởng lãi, hàng nghìn tỉ đồng công việc được chuyển qua nhiều tầng nhà thầu.
Những phát hiện trong Kết luận thanh tra số 81/KL-TTCP không chỉ bộc lộ những lỗ hổng trong quản lí dự án, mà còn khiến một số nội dung được chuyển Bộ Công an để xem xét theo quy định.
936 tỉ đồng tiền tạm ứng "nằm" trong ngân hàng
Trong hoạt động xây dựng, tiền tạm ứng được ví như dòng máu nuôi sống công trường. Đây là khoản vốn chủ đầu tư ứng trước để nhà thầu huy động nhân lực, máy móc, vật tư, tổ chức thi công ngay từ những ngày đầu triển khai dự án. Vì vậy, pháp luật cũng như các điều khoản hợp đồng đều quy định rất rõ việc sử dụng nguồn tiền này phải đúng mục đích, phục vụ trực tiếp cho công trình.
Thế nhưng, tại gói thầu số 5.10 - gói thầu xây dựng và lắp đặt thiết bị Nhà ga hành khách, dòng tiền tạm ứng lại không hoàn toàn chảy vào công trường.
Theo Kết luận thanh tra số 81/KL-TTCP, sau khi nhận tiền tạm ứng từ Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV), 8 trong số 10 nhà thầu thuộc Liên danh Vietur đã mang 936,02 tỉ đồng gửi tiết kiệm có kì hạn tại ngân hàng. Khoản tiền này phát sinh 10,654 tỉ đồng tiền lãi. Thanh tra Chính phủ xác định đây là hành vi sử dụng tiền tạm ứng không đúng mục đích theo thỏa thuận của hợp đồng.
Không dừng lại ở đó, đoàn thanh tra còn yêu cầu các nhà thầu giải trình việc sử dụng 5,584 tỉ đồng thuộc nguồn tiền tạm ứng của hợp đồng 5.10. Tuy nhiên, các đơn vị liên quan không xuất trình được hồ sơ, chứng từ chứng minh dòng tiền đã được sử dụng vào đâu. Điều đó đồng nghĩa với việc một phần nguồn vốn tạm ứng của dự án chưa được chứng minh mục đích sử dụng theo yêu cầu của cơ quan thanh tra.
Sai phạm tương tự cũng xuất hiện tại gói thầu 5.6, khi một số thành viên liên danh sử dụng tiền tạm ứng không đúng mục đích với tổng giá trị 10,659 tỉ đồng. Nếu chỉ nhìn vào quy mô hơn 109.700 tỉ đồng của toàn bộ dự án, những khoản tiền này chưa phải là tỉ lệ quá lớn. Nhưng điều khiến cơ quan thanh tra quan ngại không nằm ở giá trị tuyệt đối, mà ở bản chất của dòng tiền.
Tiền tạm ứng được cấp để đẩy nhanh tiến độ thi công, bảo đảm công trường luôn có đủ nguồn lực triển khai. Khi khoản tiền đó được gửi vào ngân hàng hoặc không chứng minh được quá trình sử dụng, mục tiêu của việc tạm ứng đã không còn được bảo đảm như cam kết trong hợp đồng.
Đó cũng là lí do Thanh tra Chính phủ yêu cầu thu hồi các khoản sử dụng sai mục đích, đồng thời xác định trách nhiệm của từng nhà thầu liên quan.
"Ma trận" bán thầu qua nhiều tầng
Nếu câu chuyện tiền tạm ứng phản ánh những bất cập trong kiểm soát dòng tiền thì hoạt động chuyển nhượng thầu lại cho thấy những khoảng trống trong quản lí thực hiện hợp đồng.
Theo Luật Đấu thầu năm 2013, nhà thầu trúng thầu phải trực tiếp thực hiện phần công việc đã cam kết. Việc sử dụng nhà thầu phụ chỉ được thực hiện đối với những nội dung đã kê khai trong hồ sơ dự thầu hoặc được chủ đầu tư chấp thuận.
Quy định này nhằm bảo đảm chủ đầu tư biết rõ đơn vị nào trực tiếp thi công, đơn vị đó có đủ năng lực hay không và ai sẽ chịu trách nhiệm cuối cùng đối với chất lượng công trình.
Tuy nhiên, kết luận thanh tra cho thấy tại nhiều gói thầu trọng điểm của sân bay Long Thành, công việc đã được chuyển qua nhiều tầng nấc khác nhau. Tại dự án thành phần 2, Tổng công ty 36 - CTCP, nhà thầu chính của gói thầu XD02, đã tự ý chuyển nhượng phần công việc trị giá 75,27 tỉ đồng. Sau đó, liên danh giữa Tổng công ty 36 và Newtatco tiếp tục ký hợp đồng giao thêm phần việc trị giá 99 tỉ đồng cho đơn vị khác thực hiện.
Ở gói thầu 5.6, liên danh Hancorp - Vinaconex - Fecon tiếp tục giao phần việc trị giá 87,162 tỉ đồng cho các nhà thầu khác.
Quy mô lớn nhất được ghi nhận tại gói thầu 5.10. Theo Thanh tra Chính phủ, 7 nhà thầu chính gồm Newtecons, Ricons, Hancorp, CC1, Vinaconex, ATAD và Phục Hưng đã tự ý chuyển nhượng phần việc với tổng giá trị 1.596,101 tỉ đồng.
Đó mới chỉ là tầng chuyển giao đầu tiên. Tiếp theo, 9 trong số 10 thành viên Liên danh Vietur tiếp tục ký hợp đồng giao việc cho các đơn vị khác với tổng giá trị 1.652,804 tỉ đồng.
Sau khi nhận việc, 4 nhà thầu phụ của IC ICTAS gồm Ricons, Newtecons, Sol E&C và ATAD Đồng Nai lại tiếp tục chuyển giao phần việc cho các đơn vị khác với tổng giá trị lên tới 2.835,471 tỉ đồng.
Qua nhiều hợp đồng liên tiếp, phần việc tại gói thầu 5.10 đã được chuyển từ nhà thầu chính sang nhà thầu phụ, rồi tiếp tục chuyển sang các đơn vị ở những tầng dưới.
Một "ma trận" bán thầu được hình thành. Theo Thanh tra Chính phủ, các đơn vị nhận việc ở những tầng chuyển giao này chưa được chủ đầu tư xem xét năng lực và chấp thuận theo đúng quy định.
Đáng chú ý, IC ICTAS còn chuyển giao hạng mục Hệ thống quản lí trung tâm (CMS) cho Ricons khi chưa được ACV chấp thuận.
Theo các chuyên gia trong lĩnh vực đấu thầu, pháp luật không cấm sử dụng nhà thầu phụ. Tuy nhiên, việc giao thầu phụ phải được kiểm soát chặt chẽ. Khi công việc tiếp tục được chuyển qua nhiều tầng nấc, chủ đầu tư sẽ khó kiểm soát năng lực thực tế của đơn vị thi công, trong khi trách nhiệm về chất lượng, tiến độ và an toàn công trình cũng dễ bị phân tán. Đó cũng là một trong những nguy cơ mà Thanh tra Chính phủ cảnh báo trong kết luận thanh tra lần này.
Chuyển hồ sơ sang Bộ Công an
Điểm đáng chú ý của Kết luận thanh tra số 81/KL-TTCP là phạm vi xử lí không chỉ dừng ở việc giảm trừ thanh toán, thu hồi tiền hoặc kiểm điểm trách nhiệm hành chính.
Đối với một số nội dung có dấu hiệu vi phạm, Thanh tra Chính phủ đã chuyển thông tin, tài liệu sang Bộ Công an để xem xét, xử lí theo quy định.
Cụ thể, hồ sơ liên quan đến hành vi chuyển nhượng thầu trái quy định tại các gói thầu XD02, 5.6 và 5.10 đã được chuyển cơ quan điều tra.
Bên cạnh đó, hồ sơ liên quan đến việc ACV cho phép dự thầu và thanh toán bằng đồng USD tại gói thầu 5.10 cũng được chuyển Bộ Công an xem xét theo thẩm quyền.
Ngoài các vấn đề về kinh tế và đấu thầu, kết luận thanh tra còn đặc biệt lưu ý đến yếu tố an toàn công trình. Theo đó, trong quá trình thi công Nhà ga hành khách, nhà thầu đã thay đổi biện pháp tổ chức thi công đối với kết cấu mái thép trung tâm khi chưa được cơ quan chuyên môn có thẩm quyền thẩm định theo quy định.
Đây là hạng mục có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, quyết định khả năng chịu lực và mức độ an toàn của toàn bộ nhà ga khi đưa vào khai thác.
Thanh tra Chính phủ kiến nghị ACV thuê đơn vị tư vấn độc lập có đủ năng lực để kiểm tra, đánh giá toàn diện khả năng chịu lực của kết cấu trước khi nghiệm thu.
Đồng thời, Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng được kiến nghị chỉ đạo ACV, Tổng công ty Quản lí bay Việt Nam (VATM) cùng các đơn vị liên quan kiểm điểm trách nhiệm tập thể, cá nhân; rà soát toàn bộ các gói thầu; thu hồi các khoản chi sai quy định và chấn chỉnh công tác quản lí đầu tư xây dựng.
Sân bay Long Thành được kì vọng trở thành trung tâm trung chuyển hàng không quốc tế của Việt Nam - yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thành đúng tiến độ mà còn phải bảo đảm tính minh bạch trong sử dụng vốn, chất lượng công trình và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân tham gia.
Quá trình xử lí các kiến nghị của Thanh tra Chính phủ và việc làm rõ trách nhiệm đối với các sai phạm được chỉ ra sẽ là phép thử quan trọng đối với kỷ cương trong quản lí các dự án đầu tư xây dựng quy mô lớn.
