Thanh tra Chính phủ chuyển Bộ Công an xem xét dấu hiệu vi phạm tại dự án sân bay Long Thành
Thanh tra Chính phủ vừa công bố kết luận về việc chấp hành chính sách, pháp luật trong thực hiện Dự án sân bay Long Thành giai đoạn 1 (TP. Đồng Nai).
Không chỉ phát hiện hàng loạt sai sót trong quá trình chuẩn bị đầu tư, lựa chọn nhà thầu, quản lí hợp đồng và thanh toán, Thanh tra Chính phủ còn chuyển thông tin sang Bộ Công an để xem xét, điều tra, xử lí theo quy định đối với một số hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật về đấu thầu tại Dự án sân bay Long Thành giai đoạn 1.
Kết luận thanh tra gióng lên hồi chuông về kỉ cương trong quản lí một dự án có tổng mức đầu tư hơn 109.700 tỉ đồng và đặt ra yêu cầu phải siết chặt cơ chế giám sát đối với các công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia.
"Lỗ hổng" trải dài từ lập dự án đến quản lí hợp đồng
Thay vì chỉ ra một vài sai sót cục bộ, bản kết luận phác họa bức tranh đáng suy ngẫm về công tác quản trị một trong những dự án hạ tầng lớn nhất cả nước.
Sau điều chỉnh, tổng mức đầu tư của dự án lên tới 109.717,499 tỉ đồng, tăng hơn 605,7 tỉ đồng so với quyết định phê duyệt trước đó. Riêng Dự án thành phần 3 do Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam(ACV) làm chủ đầu tư có tổng mức đầu tư 98.563 tỉ đồng, chiếm gần 90% tổng vốn toàn dự án. Tính đến ngày 31/3/2025, ACV đã lựa chọn 118 gói thầu, kí hợp đồng với tổng giá trị hơn 70.092 tỉ đồng và 400,8 triệu USD, giải ngân khoảng 20.539 tỉ đồng. Đồng thời, dự án vẫn còn 30 gói thầu chưa hoàn tất lựa chọn nhà thầu.
Trong khi đó, Dự án thành phần 2 do Tổng công ty Quản lí bay Việt Nam (VATM) làm chủ đầu tư có tổng mức đầu tư 3.435 tỉ đồng, đã triển khai 22 gói thầu, kí hợp đồng trị giá 1.292,9 tỉ đồng.
Theo kết luận thanh tra, từ khâu chuẩn bị đầu tư, lập và phê duyệt dự án, xây dựng hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu, thương thảo hợp đồng đến thi công, nghiệm thu, thanh toán đều tồn tại những thiếu sót, vi phạm.
Có hạng mục được phê duyệt khi thiết kế cơ sở chưa hoàn thiện; có tiêu chí hồ sơ mời thầu chưa phù hợp; có trường hợp thay đổi vật liệu, thiết bị nhưng chưa thực hiện đầy đủ thủ tục điều chỉnh. Đồng thời có máy móc hết thời hạn kiểm định vẫn được đưa vào thi công, hồ sơ nghiệm thu nhiều hạng mục chưa đầy đủ theo quy định.
Nếu những sai sót này chỉ xuất hiện ở một gói thầu, có thể xem là hạn chế trong quá trình thực hiện. Nhưng khi chúng lặp lại ở nhiều gói thầu, nhiều đơn vị và nhiều khâu khác nhau, vấn đề không còn là lỗi nghiệp vụ đơn lẻ mà phản ánh những khoảng trống trong cơ chế kiểm soát nội bộ của dự án.
Chuyển nhượng thầu: Từ vi phạm hợp đồng đến dấu hiệu vi phạm pháp luật
Điểm đáng chú ý nhất trong kết luận thanh tra không nằm ở các sai sót kỹ thuật, mà là hành vi chuyển nhượng thầu.
Trong hoạt động đấu thầu, năng lực của nhà thầu là căn cứ quan trọng để chủ đầu tư lựa chọn. Hồ sơ dự thầu được chấm điểm dựa trên năng lực tài chính, kinh nghiệm, nhân sự chủ chốt, thiết bị và giải pháp kỹ thuật. Khi nhà thầu trúng thầu nhưng lại giao phần lớn công việc cho đơn vị khác thực hiện, nền tảng của quá trình lựa chọn nhà thầu bị phá vỡ.
Đó là lí do Luật Đấu thầu năm 2013 quy định chuyển nhượng thầu là hành vi bị nghiêm cấm.
Theo kết luận thanh tra, tại Gói thầu 5.6, ba thành viên liên danh gồm Hancorp, Vinaconex và Fecon đã kí hợp đồng giao phần công việc trị giá 87,162 tỉ đồng cho các đơn vị khác khi chưa được chủ đầu tư chấp thuận.
Nghiêm trọng hơn, tại Gói thầu 5.10 - gói thầu xây dựng và lắp đặt thiết bị Nhà ga hành khách, có giá trị hợp đồng hơn 27.800 tỉ đồng.
Thanh tra Chính phủ xác định 7 nhà thầu chính đã chuyển giao phần việc trị giá khoảng 1.596 tỉ đồng cho các đơn vị khác; 9/10 thành viên liên danh Vietur tiếp tục kí hợp đồng giao phần việc trị giá khoảng 1.652,8 tỉ đồng. Trong khi 4 nhà thầu phụ lại tiếp tục giao phần việc trị giá khoảng 2.835,4 tỉ đồng cho các đơn vị khác.
Như vậy, chỉ riêng các phần việc được Thanh tra thống kê đã có tổng giá trị hơn 6.000 tỉ đồng liên quan đến hành vi chuyển nhượng hoặc giao khoán không đúng quy định.
Điều đáng nói là các hành vi này không chỉ phản ánh trách nhiệm của nhà thầu. Kết luận thanh tra cũng chỉ rõ trách nhiệm của chủ đầu tư và đơn vị tư vấn giám sát khi không phát hiện hoặc không kịp thời ngăn chặn các vi phạm trong quá trình thực hiện hợp đồng. Điều này cho thấy vấn đề nằm ở ý thức tuân thủ của nhà thầu và hiệu lực của cơ chế kiểm tra, giám sát.
Chính vì vậy, Thanh tra Chính phủ đã chuyển thông tin sang Bộ Công an để xem xét, điều tra, xử lí theo quy định đối với các hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật về đấu thầu, chuyển nhượng thầu và một số nội dung liên quan. Đây là bước đi thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật, đồng thời cho thấy vụ việc đã vượt ra ngoài phạm vi xử lí hành chính thông thường.
Không chỉ xử lí sai phạm, điều cần hơn là bịt kín những "lỗ hổng"
Bên cạnh chuyển nhượng thầu, kết luận thanh tra còn chỉ ra nhiều vấn đề khác đáng lưu ý.
Một trong số đó là việc hồ sơ dự thầu của liên danh Vietur sử dụng 235,724 triệu USD đối với một số hạng mục nhưng bên mời thầu không yêu cầu làm rõ trước khi kí hợp đồng. Theo Thanh tra Chính phủ, việc này tiềm ẩn nguy cơ làm tăng chi phí do biến động tỉ giá trong quá trình thanh toán.
Đáng chú ý hơn, 8/10 thành viên liên danh Vietur đã sử dụng 936,02 tỉ đồng tiền tạm ứng để gửi tiết kiệm có kì hạn, phát sinh 10,654 tỉ đồng tiền lãi.
Thanh tra kết luận việc sử dụng tiền tạm ứng này không đúng mục đích theo hợp đồng. Tiền tạm ứng trong xây dựng được cấp để bảo đảm nhà thầu có nguồn lực mua vật tư, huy động thiết bị, nhân công và tổ chức thi công. Khi dòng tiền này được sử dụng vào mục đích khác, vấn đề không chỉ nằm ở khoản lãi phát sinh, còn đặt ra câu hỏi về hiệu quả giám sát dòng tiền của chủ đầu tư và cơ chế kiểm soát hợp đồng.
Thanh tra cũng phát hiện nhiều trường hợp thay đổi vật liệu, thiết bị nhưng chưa hoàn tất thủ tục; sử dụng máy móc hết hạn kiểm định; lập hóa đơn không đúng thời điểm; chậm kê khai thuế giá trị gia tăng; nghiệm thu khi hồ sơ chưa đầy đủ.
Thanh tra Chính phủ cho rằng, sân bay Long Thành là dự án đặc biệt phức tạp với hơn 150 gói thầu, yêu cầu kỹ thuật cao, tiến độ gấp và chịu tác động của dịch COVID-19. Tuy nhiên, cơ quan thanh tra cũng khẳng định nguyên nhân chủ yếu vẫn là việc một số chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và nhà thầu chưa tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật; năng lực quản lí còn hạn chế; công tác kiểm soát nhà thầu phụ chưa chặt chẽ.
Thông điệp từ kết luận thanh tra vì thế không chỉ dừng ở việc xử lí các sai phạm đã được phát hiện. Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai đồng thời nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn như đường sắt tốc độ cao, cảng biển, metro và các trung tâm logistics, điều quan trọng hơn là xây dựng một cơ chế quản trị đủ chặt để ngăn ngừa sai phạm ngay từ đầu.
