Loạt sai phạm tại dự án sân bay Long Thành - Bài 1: Lỗ hổng phía sau dòng vốn hơn 109.700 tỉ đồng
Sân bay Long Thành giai đoạn 1 (TP. Đồng Nai) là dự án hạ tầng có quy mô đầu tư lớn nhất cả nước với tổng mức đầu tư hơn 109.700 tỉ đồng. Nhưng phía sau những đại công trường là hàng loạt sai phạm vừa được Thanh tra Chính phủ chỉ ra trải dài từ khâu lập dự toán, đấu thầu đến nghiệm thu, thanh toán.
Những dấu hiệu bất thường
Theo Quyết định số 692/QĐ-TTg ngày 29/3/2025 của Thủ tướng Chính phủ, tổng mức đầu tư dự án đầu tư xây dựng sân bay Long Thành giai đoạn 1 được điều chỉnh lên 109.700 tỉ đồng, tăng 605,757 tỉ đồng so với quyết định phê duyệt trước đó. Thời gian thực hiện dự án cũng được điều chỉnh đến năm 2026, song mục tiêu đặt ra vẫn là cơ bản hoàn thành trong năm 2025.
Dự án được chia thành 4 dự án thành phần. Trong đó, dự án thành phần 1 gồm các trụ sở cơ quan quản lí nhà nước có tổng mức đầu tư 293,257 tỉ đồng. Dự án thành phần 2 - xây dựng các công trình phục vụ quản lí bay - do Tổng công ty Quản lí bay Việt Nam (VATM) làm chủ đầu tư, có tổng mức đầu tư 3.435,251 tỉ đồng.
Lớn nhất là dự án thành phần 3 do Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) làm chủ đầu tư, với tổng mức đầu tư 99.019,261 tỉ đồng, chiếm hơn 90% quy mô toàn dự án. Theo quyết định phê duyệt, ACV phải bố trí tối thiểu 36.102 tỉ đồng vốn chủ sở hữu, phần còn lại huy động từ vốn vay. Dự án thành phần 4 gồm các công trình dịch vụ hàng không và công trình khác, có tổng mức đầu tư 6.363,973 tỉ đồng.
Tính đến ngày 31/3/2025, dòng vốn đã được giải ngân với tốc độ rất lớn. Tại dự án thành phần 2, VATM đã lựa chọn nhà thầu cho 22 gói thầu, tổng giá trị trúng thầu 1.298,324 tỉ đồng. Giá trị giải ngân đạt 467,509 tỉ đồng, gồm 275,065 tỉ đồng tạm ứng và 192,444 tỉ đồng thanh toán khối lượng hoàn thành.
Ở dự án thành phần 3, ACV đã lựa chọn nhà thầu cho 118 gói thầu, với tổng giá trị trúng thầu 70.112,407 tỉ đồng và 401,19 triệu USD. Đơn vị đã giải ngân 20.539,544 tỉ đồng, trong đó tiền tạm ứng hơn 6.546 tỉ đồng, thanh toán khối lượng hoàn thành gần 13.994 tỉ đồng. Đến thời điểm thanh tra, dự án vẫn còn 30 gói thầu chưa hoàn thành việc lựa chọn nhà thầu.
Quy mô đầu tư đặc biệt lớn đồng nghĩa với yêu cầu quản lí vốn, kiểm soát chi phí và đấu thầu phải đặc biệt chặt chẽ. Tuy nhiên, kết luận Thanh tra Chính phủ cho thấy nhiều quy định đã không được tuân thủ ngay từ các gói thầu trọng điểm.
Một trong những nội dung được Thanh tra Chính phủ dành nhiều thời lượng kiểm tra là gói thầu XD01 và XD02 thuộc dự án thành phần 2.
Theo kết luận thanh tra, chủ đầu tư đã sử dụng định mức xây dựng của công tác bê tông, ván khuôn và cốt thép dành cho hạng mục ống khói theo Thông tư số 12/2021/TT-BXD để lập dự toán cho Đài kiểm soát không lưu, với giá trị lên tới 24,633 tỉ đồng.
Theo quy định về quản lí chi phí đầu tư xây dựng, trường hợp chưa có định mức phù hợp, chủ đầu tư phải lập và trình cơ quan có thẩm quyền xem xét, công bố định mức mới trước khi áp dụng. Tuy nhiên, thủ tục này chưa được thực hiện.
Không dừng lại ở việc áp sai định mức, Thanh tra Chính phủ còn xác định tại gói thầu XD02, việc áp sai mã định mức, tính sai khối lượng và đơn giá đã làm tăng dự toán thêm 7,093 tỉ đồng. Sai sót trong bóc tách khối lượng từ hồ sơ thiết kế tiếp tục làm tăng giá trị hợp đồng khoảng 1,5 tỉ đồng.
Nhìn vào từng con số, mức chênh lệch có thể chưa phải quá lớn so với tổng mức đầu tư của dự án. Tuy nhiên, đây đều là những khoản phát sinh từ sai sót trong công tác lập dự toán - khâu được xem là nền tảng để kiểm soát chi phí đầu tư trong suốt quá trình thực hiện dự án.
Những tồn tại này cho thấy việc rà soát hồ sơ thiết kế, kiểm tra định mức và thẩm định dự toán chưa được thực hiện đầy đủ.
Sai phạm tiếp tục xuất hiện trong quá trình thực hiện hợp đồng. Theo hồ sơ mời thầu điện tử, tỉ lệ tạm ứng của gói thầu XD02 được quy định ở mức 15%. Tuy nhiên, sau quá trình thương thảo hợp đồng, chủ đầu tư và nhà thầu đã thống nhất nâng lên 20%, làm tăng giá trị vốn tạm ứng khoảng 22,9 tỉ đồng so với quy định ban đầu. Đây là khoản tạm ứng vượt tỉ lệ đã được xác lập trong hồ sơ mời thầu.
Thanh tra Chính phủ cũng phát hiện VATM thanh toán cho đơn vị tư vấn VNCC tới 90% giá trị hợp đồng thiết kế bản vẽ thi công, tương đương 3,87 tỉ đồng. Trong khi hồ sơ thiết kế chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt đầy đủ.
Ở một nội dung khác, chủ đầu tư còn nghiệm thu và thanh toán khối lượng trị giá 37,361 tỉ đồng dù hồ sơ thẩm định giá chưa thể hiện thông tin về thương hiệu, xuất xứ vật tư, vật liệu theo yêu cầu quản lí chất lượng. Đây đều là những nội dung chưa tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục trong quá trình quản lí hợp đồng, nghiệm thu và thanh toán.
Sai phạm nối tiếp tại các gói thầu lớn nhất của ACV
Nếu các sai phạm tại dự án thành phần 2 chủ yếu liên quan đến công tác lập dự toán và quản lí hợp đồng thì tại dự án thành phần 3, Thanh tra Chính phủ tiếp tục phát hiện nhiều tồn tại ở hai gói thầu lớn nhất là gói thầu 5.6 và gói thầu 5.10.
Đây là những gói thầu có tổng giá trị hợp đồng lên tới 28.284,948 tỉ đồng và 338,85 triệu USD, quyết định tiến độ xây dựng Nhà ga hành khách - hạng mục trung tâm của sân bay Long Thành.
Theo kết luận thanh tra, tại gói thầu 5.6, ACV đã thương thảo nâng tỉ lệ tạm ứng từ 10% theo hồ sơ mời thầu lên 20% trong hợp đồng ký kết, làm giá trị vốn tạm ứng tăng thêm khoảng 44,863 tỉ đồng. Chủ đầu tư đã thanh toán một số hạng mục có nội dung nghiệm thu khác với nội dung công việc quy định trong hợp đồng, với tổng giá trị 42,859 tỉ đồng.
Đáng chú ý hơn là gói thầu 5.10 - gói thầu xây dựng và lắp đặt thiết bị Nhà ga hành khách. Bên mời thầu đã để liên danh Vietur dự thầu bằng 235,725 triệu USD, sau đó ký hợp đồng và thanh toán bằng đồng USD. Thanh tra Chính phủ cho rằng việc sử dụng đồng tiền dự thầu và đồng tiền thanh toán trong trường hợp này không phù hợp với quy định của Luật Đấu thầu năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Cơ quan thanh tra đồng thời nhận định việc thanh toán bằng USD có thể làm phát sinh rủi ro tài chính đối với ACV khi tỉ giá ngoại tệ biến động theo chiều hướng tăng.
Ngoài vấn đề đấu thầu bằng ngoại tệ, đoàn thanh tra còn phát hiện chủ đầu tư nghiệm thu và thanh toán một số hạng mục sử dụng cát và cấp phối đá dăm có thành phần hạt khác với chỉ dẫn kĩ thuật nhưng không thương thảo điều chỉnh đơn giá, làm phát sinh giá trị khoảng 30,794 tỉ đồng.
Kết quả kiểm toán trước đó của Kiểm toán Nhà nước cũng được Thanh tra Chính phủ kế thừa. Theo đó, gói thầu 5.6 áp sai đơn giá khoan đá và khoan đất, làm tăng dự toán khoảng 4,903 tỉ đồng. Trong khi đó, gói thầu 5.10 áp dụng định mức chưa phù hợp và tính trùng một số khoản chi phí, làm tăng tổng dự toán khoảng 47,306 tỉ đồng.
Thanh tra Chính phủ nhận định chủ đầu tư, đơn vị tư vấn, nhà thầu và các tổ chức liên quan còn nhiều nội dung chưa tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật về đầu tư, xây dựng và đấu thầu trong quá trình thực hiện dự án. Đây cũng là cơ sở để cơ quan thanh tra kiến nghị xử lí trách nhiệm đối với các tổ chức, cá nhân liên quan và tiếp tục làm rõ những dấu hiệu vi phạm ở các gói thầu trọng điểm của dự án.
