Kết nối mạng lưới AI toàn cầu: Từ 'thu hút nhân tài' đến 'tuần hoàn chất xám'
Bộ KH - CN vừa quyết định thành lập Mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) Việt Nam toàn cầu nhằm kết nối các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nhân trong và ngoài nước, huy động nguồn lực tri thức để giải quyết những bài toán thực tiễn của Việt Nam.
Điểm mới của mô hình này là sự thay đổi trong cách tiếp cận chính sách nhân tài. Thay vì chỉ kêu gọi chuyên gia người Việt ở nước ngoài trở về làm việc lâu dài, Việt Nam hướng tới xây dựng một mạng lưới mở, linh hoạt, nơi các chuyên gia tại Mỹ, châu Âu, Singapore và nhiều trung tâm công nghệ trên thế giới có thể tham gia đóng góp thông qua nghiên cứu, tư vấn, đào tạo và chuyển giao công nghệ.
Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS. Dương Thanh Tài - nhà vật lý y khoa Việt Nam tại Mỹ về ý nghĩa của sự thay đổi tư duy, kinh nghiệm quốc tế và những điều kiện để mạng lưới chuyên gia AI hoạt động hiệu quả.
Tri thức không còn bị giới hạn bởi biên giới
- Thưa TS. Dương Thành Tài, từ “mời chuyên gia về nước” sang “kết nối mạng lưới chuyên gia toàn cầu” có ý nghĩa như thế nào?
- TS. Dương Thanh Tài: Đây là sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trước đây, việc thu hút nhân tài thường gắn với việc đưa chuyên gia về làm việc tại một địa điểm cụ thể. Hiện nay, cần chuyển sang cách tiếp cận rộng hơn: kết nối năng lực, tri thức và kinh nghiệm của chuyên gia ở bất cứ nơi đâu họ đang hiện diện.
Trong nền kinh tế tri thức, giá trị của chuyên gia không nằm ở nơi họ cư trú, mà ở khả năng tạo ra tri thức mới, giải quyết vấn đề và kết nối nguồn lực. Một nhà khoa học đang làm việc tại Mỹ, châu Âu hay Singapore vẫn có thể đóng góp cho Việt Nam thông qua tư vấn chính sách, đào tạo nhân lực, phản biện khoa học, hướng dẫn nghiên cứu, chuyển giao công nghệ hoặc tham gia các dự án cụ thể.
Thực tế, nhiều chuyên gia người Việt ở nước ngoài khó trở về làm việc toàn thời gian vì còn gắn với phòng thí nghiệm, sự nghiệp và hệ sinh thái nghiên cứu tại quốc gia sở tại. Điều quan trọng là cần có cơ chế hợp tác linh hoạt để họ đóng góp hiệu quả mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lí.
Đây cũng là xu hướng “tuần hoàn chất xám” đang được nhiều quốc gia thúc đẩy. Tri thức không còn bị giới hạn bởi biên giới. Vấn đề quan trọng là tạo ra dòng chảy liên tục về công nghệ, kinh nghiệm quản trị và mạng lưới hợp tác quốc tế cho Việt Nam.
Tuy nhiên, mạng lưới chuyên gia toàn cầu không nên chỉ dừng ở việc tập hợp những cá nhân giỏi. Mục tiêu lớn hơn nên là nâng cao năng lực nội sinh của Việt Nam. Chuyên gia quốc tế cần đóng vai trò cầu nối, giúp truyền dẫn tri thức, chuẩn mực quốc tế, đồng thời hỗ trợ các trường đại học, viện nghiên cứu, bệnh viện và doanh nghiệp trong nước hình thành đội ngũ kế cận.
Một bài học có thể tham khảo là mô hình GlobalScot của Scotland. Đây không chỉ là cơ sở dữ liệu chuyên gia, mà là mạng lưới kết nối dựa trên nhu cầu thực tế, giúp tổ chức, doanh nghiệp tìm đúng người, đúng lĩnh vực và đánh giá hiệu quả hợp tác.
Một mạng lưới chuyên gia chỉ có giá trị khi trở thành hạ tầng kết nối tri thức, nơi các bài toán cụ thể được đặt ra, nguồn lực phù hợp được huy động và tạo ra kết quả thực tế.
Cần cơ chế vận hành thực chất, tránh mạng lưới hình thức
- Theo ông, cần những điều kiện gì để Mạng lưới chuyên gia AI hoạt động hiệu quả, tránh hình thức?
- TS. Dương Thanh Tài: Theo tôi, điều kiện quan trọng đầu tiên là phải thay đổi cách tiếp cận: từ “tập hợp chuyên gia” sang “kết nối chuyên gia để giải quyết các bài toán cụ thể”. Một mạng lưới sẽ có giá trị hơn khi tạo ra kết quả thực tế, thay vì chỉ dừng ở việc xây dựng danh sách thành viên hoặc tổ chức các hoạt động kết nối.
Mỗi nhu cầu hợp tác cần được xác định rõ: Việt Nam đang cần giải quyết vấn đề gì, đơn vị nào chịu trách nhiệm, dữ liệu và nguồn lực hiện có ra sao, sản phẩm đầu ra là gì, thời gian thực hiện và tiêu chí đánh giá như thế nào. Khi bài toán được đặt ra cụ thể, việc tìm kiếm chuyên gia phù hợp sẽ hiệu quả hơn.
Bên cạnh đó, một mạng lưới toàn cầu cần có cơ chế điều phối chuyên nghiệp. Đây không chỉ là một cơ sở dữ liệu chuyên gia, mà cần một đầu mối có khả năng hiểu nhu cầu trong nước, đánh giá năng lực chuyên gia, kết nối đúng người với đúng lĩnh vực, đồng thời theo dõi quá trình hợp tác và đánh giá kết quả.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia là bước khởi đầu quan trọng, nhưng giá trị của mạng lưới chỉ được phát huy khi dữ liệu đó được gắn với các chương trình, dự án cụ thể, có đơn vị chủ trì, nguồn lực và cơ chế phối hợp rõ ràng.
Một yếu tố quan trọng khác là cơ chế tài chính phù hợp. Những hoạt động như trao đổi học thuật, tư vấn ban đầu có thể dựa trên tinh thần kết nối và chia sẻ. Tuy nhiên, với các nhiệm vụ cần nghiên cứu chuyên sâu, phát triển công nghệ hoặc tạo ra sản phẩm ứng dụng, cần có cơ chế hợp đồng, kinh phí và chính sách đãi ngộ tương xứng.
Tuy nhiên, muốn duy trì mạng lưới bền vững, ngoài các chuyên gia ở nước ngoài, cần sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các quỹ khoa học công nghệ.
Đặc biệt, lĩnh vực AI đòi hỏi môi trường hợp tác minh bạch về dữ liệu, sở hữu trí tuệ và quyền lợi các bên. Khi những vấn đề này được xác định rõ ngay từ đầu, niềm tin giữa chuyên gia, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp sẽ được củng cố.
Theo tôi, thước đo thành công của mạng lưới không nằm ở số lượng chuyên gia tham gia hay số hội thảo được tổ chức, mà ở số bài toán thực tế được giải quyết, số sản phẩm và giải pháp được hình thành, số nhân lực trong nước được nâng cao năng lực và những giá trị kinh tế - xã hội tạo ra.
Một mạng lưới chuyên gia AI sẽ thực sự thành công hơn khi trở thành cầu nối giúp tri thức toàn cầu chuyển hóa thành năng lực đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh lâu dài của Việt Nam.
Xây dựng niềm tin để mạng lưới AI phát triển bền vững
- Làm thế nào để xây dựng niềm tin và đo lường hiệu quả của mạng lưới chuyên gia AI trong dài hạn, thưa ông?
- TS Dương Thanh Tài: Theo tôi, yếu tố quan trọng hàng đầu để mạng lưới chuyên gia AI hoạt động bền vững là xây dựng được niềm tin giữa các bên tham gia. Niềm tin không thể chỉ dựa trên thiện chí hợp tác, mà cần được bảo đảm bằng các nguyên tắc minh bạch về dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ, trách nhiệm và lợi ích của từng bên.
Ngay từ khi bắt đầu một dự án, cần xác định rõ những vấn đề cốt lõi như dữ liệu và công nghệ có trước thuộc quyền sở hữu của ai; kết quả nghiên cứu mới được tạo ra thuộc về bên nào; quyền khai thác, sử dụng dữ liệu ra sao; quyền công bố khoa học và khả năng thương mại hóa sản phẩm như thế nào.
Đây là những nguyên tắc quan trọng trong hợp tác nghiên cứu quốc tế. Khi các bên hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm và cơ chế chia sẻ giá trị, sự hợp tác sẽ bền vững hơn.
Đối với AI, dữ liệu là yếu tố đặc biệt quan trọng. Trong những lĩnh vực nhạy cảm như y tế, ngoài vấn đề sở hữu trí tuệ còn có yêu cầu nghiêm ngặt về bảo mật dữ liệu, đạo đức nghiên cứu và khả năng kiểm chứng trước khi đưa công nghệ vào ứng dụng thực tế.
Ví dụ, một chuyên gia quốc tế có thể hỗ trợ Việt Nam phát triển thuật toán AI trong phân tích hình ảnh y khoa. Tuy nhiên, để giải pháp này đi vào thực tiễn cần có dữ liệu được chuẩn hóa, quy trình kiểm định độc lập, sự phối hợp với các cơ sở lâm sàng và đội ngũ trong nước đủ năng lực tiếp nhận, vận hành, cải tiến sau khi dự án kết thúc.
Bên cạnh xây dựng niềm tin, mạng lưới cần có hệ thống đánh giá hiệu quả rõ ràng. Thành công không nên được đo bằng số lượng chuyên gia tham gia, số cuộc hội thảo hay số lượt kết nối, mà phải dựa trên những giá trị cụ thể tạo ra.
Các chỉ số quan trọng có thể gồm số bài toán thực tế được giải quyết, số sản phẩm hoặc mô hình AI được thử nghiệm và triển khai, số nhân lực trong nước được đào tạo, số dự án hợp tác được duy trì, mức độ chuyển giao công nghệ và tác động kinh tế - xã hội.
Về dài hạn, một mạng lưới chuyên gia AI chỉ có thể phát triển khi hội đủ bốn yếu tố: bài toán thực tế, cơ chế phối hợp hiệu quả, quyền lợi minh bạch và một đơn vị điều phối đủ năng lực.
Khi đó, mạng lưới sẽ vượt qua vai trò của một kênh kết nối đơn thuần để trở thành hạ tầng tri thức, giúp Việt Nam tiếp cận nguồn lực toàn cầu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xây dựng năng lực AI một cách bền vững.
TS. Dương Thanh Tài - Nhà vật lý y khoa tiên phong cá nhân hóa điều trị ung thư
TS. Dương Thanh Tài (sinh năm 1986, quê Thái Nguyên, lớn lên tại Đồng Nai) là nhà vật lý y khoa trị liệu người Việt đang công tác tại Trung tâm Ung thư Abben, Bệnh viện Spencer (Mỹ).
Ông được biết đến với các nghiên cứu về tối ưu hóa xạ trị, y học hạt nhân nhắm đích và xây dựng framework giúp cá nhân hóa liều điều trị ung thư dựa trên dữ liệu từ một lần chụp PET. Hướng tiếp cận này góp phần chuyển dịch từ điều trị theo phác đồ chung sang điều trị chính xác theo đặc điểm từng bệnh nhân.
Trước khi làm việc tại Mỹ, TS. Dương Thanh Tài có hơn 11 năm công tác tại Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai, tham gia phát triển các ứng dụng vật lý y khoa trong điều trị ung thư. Ông có hơn 60 công trình khoa học quốc tế, đồng thời sáng lập Cộng đồng Vật lý Y khoa Việt Nam (VMPC) nhằm kết nối chuyên gia và thúc đẩy phát triển lĩnh vực này.
Từ kinh nghiệm quốc tế, anh cho rằng mạng lưới chuyên gia AI muốn hoạt động thực chất cần dựa trên dữ liệu chuẩn hóa, quy trình minh bạch và sự phối hợp chặt chẽ giữa công nghệ với chuyên môn lâm sàng.
