Thu hút nhân tài AI: Người tài đôi khi không cần tiền, họ cần một môi trường để cống hiến
Bộ KH - CN vừa thành lập Mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) Việt Nam toàn cầu, mở ra cách tiếp cận mới trong thu hút nhân tài.
Từ "kêu gọi hồi hương" đến kết nối trí tuệ Việt Nam toàn cầu
Bộ KH-CN vừa ban hành Quyết định số 3335/QĐ-BKHCN thành lập Mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) Việt Nam toàn cầu. Qua đó kết nối các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nhân và người Việt Nam ở nước ngoài có kinh nghiệm trong nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, quản trị, thương mại hóa và hoạch định chính sách về AI.
Mạng lưới hướng tới hình thành cộng đồng chuyên gia AI trình độ cao, huy động nguồn lực trí tuệ trong và ngoài nước để giải quyết các bài toán thực tiễn của Việt Nam. Đồng thời thúc đẩy nghiên cứu, đào tạo nhân lực chất lượng cao và phát triển các nền tảng, sản phẩm AI trong các lĩnh vực ưu tiên như y tế, giáo dục, đô thị thông minh, an ninh mạng và dữ liệu quốc gia.
Theo Bộ trưởng Bộ KH-CN Vũ Hải Quân, đây là bước chuyển trong tư duy thu hút nhân tài. Thay vì chỉ tập trung đưa người tài về nước, Việt Nam cần tạo cơ chế để các chuyên gia Việt Nam trên toàn cầu tham gia các nhiệm vụ, dự án cụ thể ngay từ nơi họ đang sinh sống và làm việc. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, còn các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp chủ động kết nối, sử dụng nguồn lực trí thức.
Thực tế từ Chương trình VNU350 của Đại học Quốc gia TP.HCM cho thấy chương trình đã thu hút gần 100 tiến sĩ từ nước ngoài trở về và gần 100 giáo sư thỉnh giảng. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, điều giữ chân các nhà khoa học không chỉ là thu nhập mà còn là môi trường nghiên cứu, phòng thí nghiệm, đồng nghiệp và những dự án có ý nghĩa.
Muốn thu hút chất xám phải biết trọng chất xám
Đồng tình với định hướng này, Thạc sĩ - kỹ sư Nguyễn Minh Đồng - chuyên gia công nghệ ô tô và môi trường, nguyên kỹ sư thiết kế của Tập đoàn Volkswagen (Đức), cho rằng đây là cách tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển của thế giới. Điều Việt Nam là con người và tri thức, kinh nghiệm và tầm nhìn công nghệ được tích lũy tại các trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu.
.jpg)
Theo ông Đồng, Trung Quốc là một trong những quốc gia thành công trong thu hút nhân tài công nghệ. Họ sẵn sàng mời những chuyên gia từng làm việc tại các tập đoàn hàng đầu thế giới đảm nhiệm các vị trí quan trọng. Đồng thời đầu tư rất lớn cho nghiên cứu và phát triển.
Trung Quốc từng dành khoảng 10 tỷ USD cho các chương trình thu hút nhân tài, cấp kinh phí nghiên cứu ngay từ đầu và giảm tối đa thủ tục hành chính. Tuy nhiên, việc hỗ trợ luôn đi kèm cơ chế đánh giá minh bạch, nếu dự án không đạt hiệu quả sẽ dừng cấp kinh phí.
Trong khi đó, Israel lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn. Các nhà khoa học gốc Do Thái đang làm việc tại Mỹ hay châu Âu được mời về nước trong thời gian ngắn để giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Nhà nước hỗ trợ toàn bộ chi phí đi lại và lưu trú, qua đó giúp các trường đại học và doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp với tri thức tiên tiến mà không nhất thiết phải giữ chuyên gia làm việc lâu dài.
Theo ông Đồng, Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo những mô hình này khi xây dựng Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở người tài mà ở cơ chế tiếp nhận chất xám. Nhiều nơi đội ngũ quản lí chưa đủ năng lực chuyên môn để thẩm định các công nghệ mới. Điều này dẫn đến việc những thành tựu thế giới đã ứng dụng từ nhiều thập niên vẫn được xem là những ý tưởng mới cần nghiên cứu.
Một hạn chế khác là cơ chế phản hồi. Nhiều đề xuất của chuyên gia gửi tới các cơ quan chức năng nhưng rơi vào im lặng, không có phản hồi, không có đánh giá, thậm chí không có một lời cảm ơn. "Nếu ý tưởng cứ rơi vào một 'hố đen' thì dần dần người ta sẽ mất động lực đóng góp", ông nói.
Theo Thạc sĩ - Kỹ sư Nguyễn Minh Đồng, muốn mạng lưới hoạt động hiệu quả, Việt Nam cần có nguồn kinh phí ổn định để tổ chức các chương trình thỉnh giảng, hướng dẫn nghiên cứu, tư vấn công nghệ. Đồng thời xây dựng cơ chế phản hồi minh bạch, bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và thực sự tôn trọng những đóng góp của chuyên gia.
Điều giữ chân trí thức không phải là tiền
Trao đổi với Một Thế Giới, GS-TSKH Nguyễn Đăng Hưng đánh giá việc thành lập Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu là một hướng đi đúng với xu thế phát triển của khoa học hiện đại.
"Đó là một quyết định rất đúng. Điều quan trọng là họ có thể đóng góp chất xám cho sự phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế của đất nước mà không nhất thiết phải trở về sinh sống lâu dài tại Việt Nam", ông nói.
Theo GS-TSKH Nguyễn Đăng Hưng, rất khó để yêu cầu các nhà khoa học từ bỏ vị trí, điều kiện nghiên cứu và chế độ đãi ngộ ở các nước phát triển để hồi hương lâu dài. Thay vào đó, Việt Nam nên tạo điều kiện để họ thường xuyên về nước thỉnh giảng, hướng dẫn nghiên cứu, tham gia các đề tài khoa học hoặc hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu trong nước. "Cách làm này rất thực tế và không tốn nhiều kinh phí. Nhiều khi chỉ cần hỗ trợ một phần chi phí đi lại", ông nhấn mạnh.
Theo ông, điều quyết định không phải là tiền lương mà là môi trường làm việc. "Cái quan trọng nhất là phải có sự tin tưởng, sự tôn trọng và thiện chí. Chỉ khi đó họ mới có thể phát huy hết khả năng của mình", ông nói.
GS-TSKH Nguyễn Đăng Hưng cho rằng các trường đại học, viện nghiên cứu và người đứng đầu đơn vị cần thay đổi tư duy, biết trọng dụng chuyên gia và đánh giá hoạt động khoa học bằng kết quả thực chất như công bố quốc tế, bằng sáng chế và hiệu quả ứng dụng, thay vì nặng về thủ tục hành chính.
Theo ông, việc xây dựng Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu sẽ thành công hơn khi đi cùng một môi trường học thuật minh bạch, tôn trọng chuyên môn và biết sử dụng người tài đúng năng lực. Đó cũng là nền tảng để kết nối hiệu quả nguồn lực trí thức Việt Nam trên toàn thế giới phục vụ sự phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của đất nước.
GS - TSKH Nguyễn Đăng Hưng - Người bắc nhịp cầu tri thức Bỉ - Việt
GS-TSKH Nguyễn Đăng Hưng (sinh năm 1941, quê Quảng Nam) là nguyên Giáo sư Đại học Liège (Vương quốc Bỉ), chuyên gia hàng đầu về cơ học tính toán và cơ học phá hủy. Ông sang Bỉ du học từ năm 1960, công bố hơn 200 công trình khoa học quốc tế và là người châu Á duy nhất được trao Huân chương Đại sĩ quan của Vua Léopold II (1999).Đầu những năm 1990, ông sáng lập Chương trình Cao học Bỉ - Việt (EMMC), góp phần đào tạo hơn 300 thạc sĩ và hỗ trợ hơn 100 nghiên cứu sinh Việt Nam bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại châu Âu. Sau khi nghỉ hưu năm 2006, ông trở về Việt Nam sinh sống, tiếp tục giảng dạy, phản biện chính sách, viết sách và kết nối đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài đóng góp cho sự phát triển khoa học, công nghệ và giáo dục nước nhà.
Thạc sĩ Nguyễn Minh Đồng - Người chèo lái khát vọng ô tô Việt
Thạc sĩ - kỹ sư Nguyễn Minh Đồng là chuyên gia kiều bào tiêu biểu trong lĩnh vực công nghệ ô tô. Ông du học tại Đại học Kỹ thuật Berlin (Đức) từ năm 1970, từng là kỹ sư thiết kế của Tập đoàn Volkswagen trước khi trở về Việt Nam năm 1996 để cống hiến.
Nhiều năm qua, ông đã tư vấn phát triển ngành công nghiệp ô tô, thúc đẩy áp dụng tiêu chuẩn khí thải Euro, nghiên cứu xe điện, nhiên liệu sinh học và đóng góp nhiều ý kiến về quy hoạch giao thông, môi trường. Với ông, trở về quê hương là hành trình chuyển giao tri thức, góp phần nâng cao năng lực công nghệ và hiện thực hóa khát vọng xây dựng ngành ô tô Việt Nam.
