Việt Nam cần áp dụng công nghệ để xây dựng nền kinh tế bạc
Chỉ còn chưa đầy một thập kỉ nữa, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già. Bên cạnh thách thức, đây cũng là cơ hội để hình thành "nền kinh tế bạc", một lĩnh vực kinh tế mới dựa trên dịch vụ chăm sóc, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Theo các chuyên gia, muốn biến thách thức già hóa dân số thành động lực tăng trưởng, Việt Nam cần sớm xây dựng nền kinh tế bạc bằng việc đầu tư vào công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và hệ sinh thái AgeTech ngay từ hôm nay.
Già hóa dân số mở ra một thị trường mới cho công nghệ
Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi nhân khẩu học nhanh nhất trong lịch sử. Số lượng người cao tuổi tăng nhanh, quy mô gia đình ngày càng thu hẹp, trong khi tốc độ đô thị hóa khiến mô hình chăm sóc truyền thống dựa hoàn toàn vào gia đình chịu nhiều sức ép. Điều này đồng nghĩa nhu cầu về dịch vụ chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ sinh hoạt, kết nối xã hội và chăm sóc dài hạn sẽ tăng mạnh trong những năm tới.
Theo Phó giáo sư Catherine Earl, Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, thay vì chỉ xem đây là áp lực đối với hệ thống an sinh, Việt Nam cần nhìn nhận già hóa dân số như một cơ hội để phát triển một nền kinh tế chăm sóc toàn diện. Đây không chỉ là lĩnh vực cung cấp dịch vụ xã hội mà còn là động lực tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và mở ra những ngành kinh doanh hoàn toàn mới.
Những dự báo thị trường cho thấy tiềm năng rất lớn của "nền kinh tế bạc". Riêng lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi tại nhà ở Việt Nam được dự báo sẽ tăng từ khoảng 2,6 tỉ USD năm 2023 lên gần 4,8 tỉ USD vào năm 2034. Trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, giá trị của các hoạt động chăm sóc không lương cũng đã được ước tính lên tới 3,8 nghìn tỉ USD, phản ánh quy mô kinh tế khổng lồ của lĩnh vực vốn trước đây ít được nhìn nhận như một ngành công nghiệp.
Theo Phó giáo sư Earl, nền kinh tế chăm sóc không nên chỉ xoay quanh bệnh viện hay viện dưỡng lão mà cần bao gồm nhiều dịch vụ hỗ trợ khác như chăm sóc sức khỏe tinh thần, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, học tập suốt đời, các chương trình giao lưu cộng đồng, chăm sóc cuối đời hay các mô hình kết nối liên thế hệ giữa người cao tuổi và trẻ em.
Đáng chú ý, nhiều quốc gia trong khu vực đã bắt đầu xây dựng chiến lược phát triển kinh tế chăm sóc ở tầm quốc gia. Indonesia mới đây công bố Lộ trình phát triển kinh tế chăm sóc với mục tiêu kết hợp chăm sóc trẻ em, chăm sóc dài hạn, bình đẳng giới và phát triển nguồn nhân lực. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), chiến lược này có thể tạo ra hơn 10 triệu việc làm vào năm 2035.
AgeTech sẽ trở thành động lực của nền kinh tế bạc
Nếu nguồn nhân lực là nền tảng của nền kinh tế chăm sóc thì công nghệ sẽ là yếu tố quyết định tốc độ phát triển của nền kinh tế bạc trong tương lai. Theo Phó giáo sư Catherine Earl, già hóa dân số đang mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là những startup phát triển các giải pháp AgeTech (nhóm công nghệ dành riêng cho người cao tuổi).
Khác với thiết bị y tế truyền thống, AgeTech bao gồm một hệ sinh thái rất rộng, từ nền tảng khám chữa bệnh từ xa, hồ sơ sức khỏe điện tử, thiết bị theo dõi sức khỏe tại nhà, đồng hồ thông minh phát hiện té ngã, cảm biến cảnh báo nguy hiểm, robot hỗ trợ sinh hoạt cho đến các ứng dụng kết nối xã hội, tư vấn tâm lí và học tập trực tuyến dành cho người cao tuổi.
Trong hoàn cảnh khoảng 70% người cao tuổi Việt Nam vẫn sinh sống ở khu vực nông thôn, các nền tảng số có thể giúp thu hẹp khoảng cách tiếp cận dịch vụ y tế giữa thành thị và nông thôn. Thông qua khám bệnh từ xa, tư vấn trực tuyến hay theo dõi sức khỏe bằng thiết bị kết nối Internet, người cao tuổi có thể được chăm sóc thường xuyên mà không phải di chuyển nhiều.
Công nghệ cũng giúp giảm áp lực lên các thành viên trong gia đình. Các ứng dụng quản lí chăm sóc có thể theo dõi lịch uống thuốc, chỉ số sức khỏe, kết nối với bác sĩ hoặc cảnh báo khẩn cấp khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi ngày càng nhiều người trẻ phải làm việc xa quê nhưng vẫn muốn chăm sóc cha mẹ.
Tuy nhiên, theo Phó giáo sư Earl, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng hạ tầng số ổn định, chương trình đào tạo kĩ năng số cho người cao tuổi và cơ chế bảo vệ quyền riêng tư. Mục tiêu của AgeTech không phải thay thế con người mà giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập, an toàn và có chất lượng hơn.
Xây dựng hệ sinh thái chăm sóc lấy con người làm trung tâm
Dù công nghệ đóng vai trò ngày càng quan trọng, các chuyên gia cho rằng nền tảng của nền kinh tế bạc vẫn là con người. Phó giáo sư Catherine Earl nhấn mạnh chăm sóc người cao tuổi tại gia đình vẫn sẽ là mô hình chủ đạo ở Việt Nam trong nhiều năm tới. Phần lớn người cao tuổi mong muốn được sống tại nhà thay vì chuyển đến các cơ sở dưỡng lão. Vì vậy, thay vì thay thế gia đình, chính sách cần tập trung hỗ trợ các gia đình thực hiện tốt vai trò chăm sóc.
Một trong những ưu tiên là phát triển lực lượng lao động chăm sóc chuyên nghiệp. Bà đề xuất ba nhóm giải pháp gồm đào tạo linh hoạt ngay tại nơi làm việc, mở rộng các chương trình đào tạo chính quy và thu hút có chọn lọc lao động chất lượng cao trong lĩnh vực lão khoa.
Đặc biệt, mô hình chứng chỉ vi mô (micro-credentials) được đánh giá phù hợp với điều kiện Việt Nam. Các khóa học ngắn, tập trung vào kĩ năng thực hành sẽ giúp những người đang trực tiếp chăm sóc người cao tuổi, nhất là phụ nữ ở nông thôn nhanh chóng được công nhận năng lực và nâng cao trình độ chuyên môn.
Song song đó, các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần mở rộng các chương trình đào tạo liên quan đến chăm sóc người cao tuổi, phục hồi chức năng, công nghệ y tế và AgeTech nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực cho một ngành kinh tế mới.
Ở góc độ xã hội, nền kinh tế chăm sóc cũng cần thay đổi cách phân chia trách nhiệm trong gia đình. Theo Phó giáo sư Earl, công việc chăm sóc không nên chỉ đặt lên vai phụ nữ mà cần có sự tham gia bình đẳng của nam giới và sự hỗ trợ từ cộng đồng, doanh nghiệp cũng như các dịch vụ công.
Nhiều quốc gia đã triển khai các mô hình sáng tạo như trung tâm Care Blocks tại Colombia, mô hình điều dưỡng cộng đồng Buurtzorg của Hà Lan hay nền tảng quản lí chăm sóc số tại Paraguay để mở rộng dịch vụ đến các khu vực thiếu nhân lực. Những kinh nghiệm này cho thấy khi công nghệ, nguồn nhân lực và chính sách được kết nối trong một hệ sinh thái thống nhất, nền kinh tế chăm sóc có thể trở thành một động lực tăng trưởng mới.
Đối với Việt Nam, xây dựng nền kinh tế bạc không chỉ là chuẩn bị cho một xã hội già hóa, mà còn là cơ hội hình thành một ngành kinh tế mới dựa trên đổi mới sáng tạo, dữ liệu và công nghệ số. Nếu được đầu tư đúng hướng ngay từ hôm nay, AgeTech cùng hệ sinh thái chăm sóc toàn diện sẽ không chỉ nâng cao chất lượng sống của người cao tuổi mà còn tạo thêm việc làm, thúc đẩy doanh nghiệp công nghệ phát triển và đóng góp vào tăng trưởng bền vững trong nhiều thập niên tới.