Cuộc đua Ngân hàng AI: Ai nắm dữ liệu sạch, người đó thắng!
AI đã vươn lên trở thành "bộ não" và nền tảng công nghệ cốt lõi, quyết định năng lực cạnh tranh cùng khả năng quản trị rủi ro của hệ thống ngân hàng.
Kỉ nguyên ngân hàng AI
Tại Hội thảo “AI và quản trị dữ liệu trong hoạt động ngân hàng” diễn ra mới đây, ông Đào Minh Tú - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam nhận định, bức tranh ứng dụng AI hiện nay không còn giới hạn ở các giao diện bề nổi như chatbot chăm sóc khách hàng hay xử lí văn bản tự động. AI đang trực tiếp tham gia vào các khu vực nghiệp vụ cốt lõi và phức tạp nhất của ngành tài chính: từ tài trợ thương mại, thanh toán xuyên biên giới, tối ưu hóa danh mục quản lí tài sản đến thẩm định tín dụng.
Dựa trên năng lực phân tích dữ liệu hành vi vô cùng chuẩn mực, AI giúp các ngân hàng tái thiết lập trải nghiệm người dùng thông qua khả năng siêu cá nhân hóa. Đáng chú ý hơn, công nghệ này còn đóng vai trò động cơ thúc đẩy chiến lược tài chính toàn diện. Nhờ khai thác triệt để các tập dữ liệu phi truyền thống, AI cho phép mở rộng biên độ đánh giá rủi ro, tạo cơ hội cho hàng triệu cá nhân và doanh nghiệp dưới chuẩn truyền thống tiếp cận nguồn vốn hợp pháp một cách nhanh chóng và an toàn.
Ở khía cạnh vận hành nội bộ, việc tích hợp các mô hình AI tiên tiến giúp tối ưu hóa năng suất lao động, giải phóng nhân sự khỏi các quy trình thủ công lặp lại. Mục tiêu xa hơn của các ngân hàng thương mại là xây dựng một lực lượng lao động thế hệ mới, những nhân sự sở hữu năng lực kết hợp giữa hiểu biết nghiệp vụ chuyên sâu và tư duy công nghệ, sẵn sàng làm chủ dòng chảy tri thức dữ liệu trong toàn hệ thống.
Đồng quan điểm về tính hiệu quả thực tế của AI, ông Bùi Gia Hiếu - Giám đốc An ninh mạng Ngân hàng TMCP Quân đội (MB) cho biết: "Hiệu quả của AI không nên đo bằng số lượng mô hình được triển khai mà cần đánh giá bằng khả năng giảm thời gian xử lí, tăng tỉ lệ phát hiện chính xác và giảm thiểu rủi ro. AI không thay thế con người mà giúp chuyên gia tập trung vào những nhiệm vụ có giá trị cao hơn”.
Tuy nhiên, mặt đằng sau những cơ hội bứt phá là hàng loạt thách thức mang tính hệ thống liên quan đến chất lượng dữ liệu nền tảng. Các mô hình AI suy cho cùng hoạt động dựa trên các dữ liệu được dung nạp.
Theo lời cảnh báo của ông Đào Minh Tú, chất lượng dữ liệu sẽ trực tiếp quyết định "năng lực tư duy" của AI. Trong trường hợp dữ liệu đầu vào bị phân mảnh, thiếu nhất quán hoặc không thể xác minh nguồn gốc, mô hình thuật toán sẽ vô tình kế thừa, thậm chí khuếch đại các sai lệch cũ. Hệ quả là hệ thống sẽ đưa ra các quyết định thiên lệch ở đầu ra, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi hợp pháp của khách hàng và đẩy ngân hàng đối mặt với những rủi ro phi tài chính vô cùng đắt đỏ, từ tổn hại uy tín thương hiệu đến các án phạt pháp lí.
Thực tế từ quá trình triển khai tại các tổ chức tài chính đúc kết rằng, công tác quản trị dữ liệu kém hiệu quả có thể khiến tổ chức lãng phí trung bình tới 30% thời gian làm việc cho những hoạt động không tạo ra giá trị. Quản trị dữ liệu vì vậy đã chạm tới "điểm phát hiện": đó có thể là chất xúc tác mang lại chiến thắng bứt phá, nhưng cũng hoàn toàn có thể trở thành điểm gãy làm đổ vỡ toàn bộ tham vọng tham gia vào cuộc đua AI.
Cuộc đua ngân hàng số giai đoạn hiện nay do đó đã thay đổi bản chất. Đây không còn là cuộc đua thuần túy về thuật toán hay quy mô ngân sách đầu tư cho công nghệ, mà chính là cuộc đua về chất lượng dữ liệu, năng lực quản trị toàn diện và việc gieo đắp niềm tin số từ phía người tiêu dùng. Ngành ngân hàng bắt buộc phải chuyển dịch tư duy từ tuân thủ thụ động sang mô hình quản trị dữ liệu tăng cường bằng AI theo cấu trúc 3 chiều: Quản trị dịch vụ AI, Quản trị bằng AI, và Quản trị đối với chính các mô hình AI.
Siết hành lang pháp lí cho AI ngân hàng
Nhìn từ góc độ cơ sở quản lí và điều hành thị trường, ông Hoàng Minh Tiến - Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam) cho hay, AI hiện đã phủ sóng tương đối rộng rãi trong nhiều mảng nghiệp vụ ngân hàng tại Việt Nam, bao gồm chấm điểm tín dụng, thẩm định cho vay, phát hiện gian lận, phòng chống rửa tiền (AML), eKYC, xác thực sinh trắc học và chatbot tư vấn.
Dù vậy, những rủi ro đi kèm về an toàn thông tin, rủi ro lệch mô hình và trách nhiệm giải trình trong các quyết định tự động hóa đòi hỏi phải có một khuôn khổ pháp lí vừa đủ chặt chẽ để định hướng, vừa đủ linh hoạt để không triệt tiêu không gian đổi mới sáng tạo.
Trước yêu cầu cấp thiết đó, đại diện Ngân hàng Nhà nước tiết lộ cơ quan này đang gấp rút hoàn thiện dự thảo Thông tư quy định về an toàn, quản lý rủi ro và điều kiện triển khai AI trong ngành ngân hàng.
Dự thảo gồm 5 chương với 26 điều, tập trung xây dựng bộ tiêu chuẩn toàn diện về bảo đảm an toàn thông tin và quy định điều kiện vận hành các hệ thống AI. Trọng tâm của khung pháp lí này là cơ chế phân loại hệ thống AI theo các cấp độ rủi ro khác nhau: Rủi ro cao, rủi ro trung bình và rủi ro thấp.
Trong lĩnh vực tài chính, dự thảo chỉ ra hai nhóm hệ thống AI thuộc diện kiểm soát đặc biệt nghiêm ngặt do xếp vào nhóm rủi ro cao: Hệ thống tự động thực hiện các giao dịch điện tử; Hệ thống tự động ra quyết định cấp tín dụng.
Đáng chú ý, nhằm khống chế rủi ro lan truyền và bảo vệ tài sản của người dân lẫn doanh nghiệp, dự thảo quy định hạn mức tự động hóa rất cụ thể đối với các giao dịch thanh toán do AI tự động quyết định.
Theo đó, đối với khách hàng cá nhân, AI chỉ được phép tự động ra quyết định giao dịch trong ngưỡng từ 10 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng. Đối với khách hàng tổ chức, hạn mức này được khống chế từ 50 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng. Toàn bộ các giao dịch có giá trị vượt quá các ngưỡng rủi ro này bắt buộc phải rút khỏi cơ chế tự động của AI để chuyển sang quy trình phê duyệt trực tiếp của con người.
Bên cạnh việc thiết lập ngưỡng hạn mức, dự thảo thông tư đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc kiểm soát của con người. Một hệ thống AI chỉ được cấp phép tự động ra quyết định khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện khắt khe về chất lượng mô hình, ngưỡng rủi ro cho phép, hệ thống tiêu chí cảnh báo sớm, quy trình giám sát liên tục và khả năng can thiệp tức thì của con người. Bộ phận giám sát tại các ngân hàng phải được trao toàn quyền điều chỉnh hoặc tạm dừng quyết định của AI ngay khi phát hiện bất thường.
Đồng thời, hệ thống công nghệ bắt buộc phải tích hợp cơ chế "ngắt khẩn cấp" để đóng băng vận hành trong các trường hợp phát sinh rủi ro hệ thống hoặc sự cố an ninh mạng nghiêm trọng.
