Giống lúa 'một lần gieo, nhiều lần thu' có gì đặc biệt mà nông dân ĐBSCL kỳ vọng đến thế?
Mới đây, Hội thảo khoa học tại Đại học Trà Vinh đã giới thiệu công nghệ lúa đa thu hoạch, một lần gieo, nhiều lần thu, mở ra triển vọng giảm chi phí và thích ứng với biến đổi khí hậu cho vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Đầu tháng 8, Đại học Trà Vinh phối hợp với Quỹ Krishan (Úc) tổ chức hội thảo khoa học “Nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu”. Sự kiện đã giới thiệu một công nghệ canh tác lúa mới, được kì vọng sẽ tạo ra bước đột phá trong sản xuất nông nghiệp tại ĐBSCL, đó là giống lúa có khả năng đa thu hoạch hay còn gọi là lúa tái sinh.
Giống lúa “một lần gieo, nhiều lần thu”
Điểm nhấn của hội thảo là phần trình bày của Tiến sĩ Abed Chaudhury, Chủ tịch Quỹ Krishan (Úc), về công nghệ lúa đa thu hoạch. Ông cho biết, đây không phải là một giống lúa biến đổi gen (GMO) mà là sự kết hợp giữa phương pháp chọn tạo giống truyền thống và quy trình dinh dưỡng đặc biệt, cho phép cây lúa tiếp tục sinh trưởng và phát triển từ gốc sau vụ thu hoạch đầu tiên.
Thay vì phải làm đất, gieo sạ lại từ đầu như canh tác thông thường, nông dân có thể thu hoạch vụ tiếp theo từ chính gốc rạ cũ. Theo TS. Abed Chaudhury, mục tiêu của công nghệ là “giảm lượng công lao động, giảm các khâu làm đất và góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên trong sản xuất lúa”.
Đặc biệt, công nghệ này không chỉ được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. TS. Abed cho biết đã có những kết quả khả quan từ các thử nghiệm tại Bangladesh, nơi một số dòng giống thử nghiệm cho năng suất ở các vụ sau vẫn duy trì ở mức cao và chất lượng gạo không có sự khác biệt đáng kể so với vụ đầu. Công nghệ này cũng được thiết kế dựa trên nền tảng dinh dưỡng vi sinh, không sử dụng phân bón hóa học quá nhiều, qua đó giảm thiểu phát thải khí nhà kính trong quá trình canh tác, một yếu tố quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp.
Giải pháp cho bài toán lao động và phát thải
Trong bối cảnh ĐBSCL đang đối mặt với biến đổi khí hậu, hạn hán và xâm nhập mặn, việc tìm kiếm các mô hình canh tác bền vững trở nên cấp thiết. Lúa đa thu hoạch được xem là một ứng cử viên sáng giá bởi những lợi ích rõ rệt. Thứ nhất, giảm tối đa chi phí sản xuất khi chỉ cần gieo sạ một lần cho nhiều vụ, tiết kiệm giống, phân bón và đặc biệt là công lao động vốn đang ngày càng khan hiếm.
Thứ hai, việc không cày xới đất sau mỗi vụ giúp bảo vệ cấu trúc đất, tăng độ phì nhiêu và hạn chế xói mòn. Ông Nguyễn Trung Vẹn, Phó chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Vĩnh Long, đánh giá: “Công nghệ lúa đa thu hoạch là hướng tiếp cận mới, có nhiều tiềm năng đối với sản xuất lúa tại ĐBSCL trong bối cảnh hiệu quả kinh tế của cây lúa đang giảm”.
Ông Vẹn cũng đặt ra những yêu cầu cụ thể từ thực tiễn: “Nếu công nghệ có thể giúp thu hoạch hai vụ lúa trên cùng một diện tích trong thời gian khoảng 5 - 6 tháng và vẫn bảo đảm năng suất, đây sẽ là giải pháp đáng quan tâm”.
Bên cạnh đó, mô hình này còn được kết hợp với điện mặt trời, tạo ra hệ sinh thái nông nghiệp tuần hoàn, vừa sản xuất lúa vừa tận dụng năng lượng tái tạo.
TS. Abed cho biết nhóm nghiên cứu đang hoàn thiện các giải pháp hạ tầng và cơ giới hóa để sản xuất dưới hệ thống pin năng lượng mặt trời, hứa hẹn mở ra hướng đi mới cho nền nông nghiệp xanh.
Giống lúa mới liệu có phù hợp, khả thi và hiệu quả?
PGS.TS. Diệp Thanh Tùng, Phó giám đốc Đại học Trà Vinh, nhấn mạnh: “Câu hỏi lớn đặt ra là liệu công nghệ này có phù hợp, khả thi và hiệu quả trong bối cảnh địa phương hay không”.
Theo ông, việc đánh giá phải được thực hiện bài bản qua nhiều vụ mùa, trên nhiều vùng sinh thái khác nhau, đặc biệt là các khu vực bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn.
Về phía hợp tác xã, ông Nguyễn Văn Hạnh, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Tân Lợi (tỉnh Vĩnh Long), bày tỏ: “Bà con nông dân chúng tôi rất mong muốn được thử nghiệm những giống lúa mới này, nhất là khi chi phí sản xuất ngày càng tăng. Nếu cây lúa có thể tái sinh 2-3 vụ mà năng suất ổn định, đó sẽ là giải pháp giúp chúng tôi tiết kiệm hàng trăm triệu đồng mỗi năm”.
Ông cũng đề nghị các nhà khoa học cần hỗ trợ tập huấn kĩ thuật chăm sóc và thu hoạch đúng cách để cây lúa có thể phục hồi tốt nhất.
Đồng tình với quan điểm đó, đại diện các hợp tác xã tham dự đã bày tỏ mong muốn được phối hợp với Đại học Trà Vinh và Quỹ Krishan để bố trí diện tích thực nghiệm, đánh giá hiệu quả công nghệ trong điều kiện sản xuất thực tế của địa phương. Đây là bước đi quan trọng, bởi sự thành công của một giống lúa mới không chỉ nằm ở năng suất mà còn ở sự phù hợp với thổ nhưỡng và canh tác.
Hướng tới thử nghiệm tại ĐBSCL
Theo PGS.TS. Diệp Thanh Tùng, sau hội thảo, Đại học Trà Vinh sẽ tiếp tục làm việc với các chuyên gia để khảo sát thực địa. Nhà trường dự kiến sẽ phối hợp với các địa phương và hợp tác xã triển khai các mô hình nghiên cứu, thử nghiệm trước khi xem xét nhân rộng. Đội ngũ nghiên cứu từ Viện Công nghệ Sinh học – Đại học Trà Vinh sẽ trực tiếp đứng ra thực hiện thí điểm với các giống lúa đặc sản địa phương, kết hợp với quy trình dinh dưỡng do Quỹ Krishan cung cấp.
Các điểm thí nghiệm dự kiến sẽ được bố trí tại 3 tỉnh Vĩnh Long, Cần Thơ, đại diện cho các vùng sinh thái khác nhau – nơi có điều kiện đất đai, mặn và ngọt khác nhau. Quy trình thử nghiệm sẽ kéo dài ít nhất 3 vụ liên tục để đánh giá độ ổn định của năng suất và khả năng chống chịu sâu bệnh. Đặc biệt, hướng kết hợp mô hình lúa đa thu hoạch với điện mặt trời, một giải pháp sáng tạo mà TS. Abed đề cập đến, cũng là một hướng đi đầy tiềm năng trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay.
Nếu thành công, không chỉ giảm chi phí sản xuất mà mô hình này còn góp phần hiện thực hóa mục tiêu của Chính phủ về giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp, tạo ra lúa gạo chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường xuất khẩu. Đây là bước khởi đầu đầy hứa hẹn cho một hướng canh tác mới, vừa hiệu quả kinh tế, vừa thân thiện với môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Ông Nguyễn Đồng Khởi, Trưởng Phòng Truyền thông Đại học Trà Vinh, cho biết thêm: “Đây là giống lúa gieo sạ một lần nhưng có thể thu hoạch được nhiều lần. Sau hội thảo này, hai bên có thể có những bước tiến tiếp theo trong hợp tác, canh tác thí điểm và đi đến kết luận để có bước tiến sâu rộng hơn nếu thành công”. Nhận định của ông Khởi cho thấy sự kì vọng và cả sự thận trọng của nhà trường trước một công nghệ mới.
